Słownik pojęć

Końcówka oznaczająca „we krwi”, np. anaemia (niedokrwistość), ischaemia (niedokrwienie), hyperkalaemia (wysokie stężenie potasu). Tą końcówką opisuje się stany zagrożenia życia.

jezyk-medyczny

Końcówka oznaczająca zapalenie, np. appendicitis (zapalenie wyrostka), meningitis (zapalenie opon mózgowych), peritonitis (zapalenie otrzewnej). Klinicznie istotna, bo każde zapalenie z tą końcówką może być źródłem wstrząsu septycznego.

jezyk-medyczny

Końcówka oznaczająca nacięcie, otwarcie, np. laparotomia (otwarcie jamy brzusznej), cricothyrotomia (nacięcie więzadła pierścienno-tarczowego). Kluczowa dla ratownika w kontekście dróg oddechowych.

jezyk-medyczny

Skrót „4H” — cztery odwracalne przyczyny zatrzymania krążenia zaczynające się na literę H: Hipoksja, Hipowolemia, Hiper-/Hipokaliemia (i inne metaboliczne) oraz Hipotermia. To lista rzeczy do sprawdzenia i odwrócenia podczas RKO.

resuscytacja

Lista ośmiu odwracalnych przyczyn NZK, których trzeba aktywnie szukać w każdym cyklu ALS (zwłaszcza w PEA i NZK opornym). 4H: hipoksja, hipowolemia, hipo/hiperkaliemia i zaburzenia metaboliczne, hipotermia. 4T: odma prężna (tension pneumothorax), tamponada serca, zatrucia (toxins), zakrzepica/zator (thrombosis — zator płucny lub zawał).

resuscytacja

Zdefiniowane przez WHO pięć sytuacji, w których ręce muszą być zdezynfekowane lub umyte: przed kontaktem z pacjentem, przed czynnością aseptyczną, po kontakcie z materiałem biologicznym, po kontakcie z pacjentem oraz po kontakcie z otoczeniem pacjenta.

higiena-epidemiologia

Pięć objawów zespołu ciasnoty: Pain (ból nieproporcjonalny, narastający, nieustępujący po opioidach), Pallor (bladość), Paresthesia (drętwienie), Paralysis (porażenie ruchowe) oraz Pulselessness (brak tętna — objaw późny).

traumatologia

Schemat oceny pacjenta w kolejności Airway (drogi oddechowe), Breathing (oddychanie), Circulation (krążenie), Disability (stan neurologiczny), Exposure (ekspozycja). Porządkuje ocenę i leczenie według tego, co zabija najszybciej — nie przechodzisz do kolejnej litery, dopóki nie opanujesz znalezionego problemu.

medycyna-ratunkowa

Lek działający jako agonista receptorów α i β: podnosi opór obwodowy (α₁), zwiększa kurczliwość i częstość serca (β₁) oraz rozszerza oskrzela (β₂). Pierwszy i krytyczny lek w anafilaksji (0,5 mg im w przednio-boczną część uda) oraz lek podawany w NZK w każdym rytmie (1 mg iv/io co 3–5 min).

farmakologia-podstawy

Pętla zaawansowanej resuscytacji powtarzana co 2 minuty: ocena rytmu → działanie → 2 min wysokiej jakości RKO → ponowna ocena rytmu. Przerwy w uciśnięciach należy minimalizować.

resuscytacja

Urządzenie do wczesnej defibrylacji, które realnie przerywa migotanie komór; im wcześniej zostanie użyte, tym wyższa skuteczność, dlatego powinno trafić do pacjenta jak najszybciej. Dyspozytor może naprowadzić świadka na najbliższe AED przez aplikację geolokalizacyjną.

resuscytacja

Automatyczny defibrylator zewnętrzny (AED) wyposażony w atenuator pediatryczny. U niemowląt (<1 r.ż.), gdy niedostępny jest preferowany defibrylator manualny, można go użyć jako rozwiązania zastępczego; w ostateczności dopuszcza się AED dla dorosłych.

pediatria-ratunkowa

Mnemotechnika porządkująca najczęstsze przyczyny zaburzeń świadomości i śpiączki. Nie jest to kolejność działań, lecz lista kontrolna różnicowania, przez którą przechodzi się myślą u każdego nieprzytomnego pacjenta, by nie przeoczyć przyczyny odwracalnej.

neurologia-ratunkowa

Zaburzenie mowy wynikające z uszkodzenia ośrodków mowy (Broca/Wernicke), typowo w dominującej (zwykle lewej) półkuli; częsty objaw udaru lewej MCA.

Neurologia

Obserwowane reakcje emocjonalne pacjenta, oceniane w badaniu stanu psychicznego (BSP) w obszarze nastroju i afektu, obok subiektywnego nastroju. Wśród ocenianych cech wymienia się m.in. spłycenie afektu.

psychiatria-ratunkowa

Lek, który łączy się z receptorem i go pobudza, wywołując odpowiedź komórki jak naturalny przekaźnik. Przykłady ratunkowe: adrenalina (agonista α/β), salbutamol (agonista β₂), morfina (agonista μ).

farmakodynamika

Lek, który pobudza receptor słabiej niż pełny agonista. Przykład ratunkowy: buprenorfina (częściowy agonista opioidowy).

farmakodynamika

Stan, w którym EKG pokazuje ładny zapis elektryczny (przesuwającą się falę depolaryzacji), ale serce wcale nie pompuje krwi — nie ma tętna. Jest to możliwe, ponieważ sygnał elektryczny zawsze wyprzedza pracę mechaniczną serca, więc można mieć zapis EKG bez skutecznego skurczu.

biofizyka

ALARA (As Low As Reasonably Achievable) — zasada ochrony radiologicznej mowiaca, ze dawka promieniowania ma byc tak niska, jak rozsadnie osiagalna. Nie chodzi o unikanie potrzebnych badan, lecz o to, by nie napromieniac bez uzasadnienia i minimalizowac ekspozycje przy kazdym badaniu z dawka.

radiologia

Lek antyarytmiczny klasy III (blokada kanałów potasowych K⁺, wydłużenie potencjału czynnościowego) z elementami klas I, II i IV. Stosowany w VF/pVT opornym na defibrylację (300 mg iv/io po 3. wstrząsie) oraz w częstoskurczu komorowym z tętnem.

farmakologia-podstawy

Reakcja, w której degranulacja mastocytów i bazofilów prowadzi do uwolnienia histaminy, leukotrienów i prostaglandyn, co powoduje rozszerzenie naczyń, skurcz oskrzeli i obrzęk. Kluczowym lekiem jest adrenalina podana im (0,5 mg u dorosłych) w mięsień czworogłowy uda — nie podskórnie, bo w stanie wstrząsu wchłanianie jest nieprzewidywalne. Leki przeciwhistaminowe i steroidy są wspomagające, nie pierwszej linii.

stany-nagle

Zasada prowadzenia pacjenta krytycznego, w której najpierw zwalcza się ból, a dopiero potem dokłada sedację. Niepokój zaintubowanego często wynika z bólu, a nie z lęku, więc sam lek nasenny bez przeciwbólowego maskuje problem, nie rozwiązując go.

intensywna-terapia

Nauka zajmująca się uczeniem dorosłych. Jej klasyczne założenia (Knowles) przekładają się wprost na sposób prowadzenia kursu PP/KPP, bo dorosły uczy się inaczej niż dziecko.

dydaktyka-medyczna

Grupa leków działających jako antagoniści receptora NMDA. Przedstawiciel to ketamina; stosowane do analgosedacji oraz indukcji RSI u pacjenta stabilnego hemodynamicznie.

farmakologia-analgezja-sedacja

Tomografia komputerowa z podaniem kontrastu, stosowana przy podejrzeniu rozwarstwienia lub urazu aorty oraz w urazie wielonarządowym u pacjenta stabilnego.

radiologia

Usunięcie z opisu przypadku cech umożliwiających identyfikację pacjenta — nazwiska, numeru PESEL, dokładnej daty i innych danych identyfikujących.

ochrona-danych

Lek, który zajmuje receptor, ale go nie pobudza — blokuje do niego dostęp agoniście. Przykłady: nalokson (antagonista opioidowy), atropina (antagonista muskarynowy), beta-bloker.

farmakodynamika

Oporność bakterii na antybiotyki. Według lekcji bakterie nabywają ją dzięki temu, że mają DNA, które potrafią mutować i wymieniać między sobą — mechanizm ten lekcja jedynie sygnalizuje i rozwija dopiero w następnej lekcji.

biologia-mikrobiologia

Przepis, na podstawie którego osobę chorą psychicznie można przyjąć do szpitala psychiatrycznego bez jej zgody, jeżeli jej dotychczasowe zachowanie wskazuje, że bezpośrednio zagraża własnemu życiu albo życiu lub zdrowiu innych osób. To najczęstsza przesłanka dotycząca pacjenta suicydalnego.

prawo-medyczne

Przepis stosowany, gdy zachodzą te same przesłanki zagrożenia co w art. 23, ale istnieją wątpliwości, czy osoba jest chora psychicznie (niepewne rozpoznanie). Wówczas przyjmuje się ją do szpitala na obserwację, maksymalnie na 10 dni, w celu wyjaśnienia rozpoznania.

prawo-medyczne

Zakłócenia w zapisie na kardiomonitorze spowodowane np. drżeniem lub poruszeniem pacjenta, które podczas monitorowania trzeba odróżnić od prawdziwych zmian parametrów.

praktyki-szor

Uduszenie spowodowane unieruchomieniem pacjenta w pozycji na brzuchu (pronacji) z uciskiem na plecy lub klatkę piersiową — pacjent nie może oddychać i może umrzeć w ciągu minut, często mimo pozornego uspokojenia. Po opanowaniu pacjenta należy ułożyć go na boku lub plecach i stale monitorować oddech oraz SpO2.

psychiatria-ratunkowa

Rytm NZK nie do defibrylacji. W EKG widoczna linia płaska lub bardzo wolna aktywność elektryczna, bez zespołów QRS. Postępowanie: RKO + adrenalina; asystolii się nie defibryluje.

resuscytacja

Brak obkurczenia macicy po porodzie — naczynia w miejscu po łożysku pozostają otwarte i krew leje się obficie; macica jest miękka, 'rozlana' i wyczuwalna wysoko. To najczęstsza przyczyna krwotoku poporodowego.

ginekologia-poloznictwo

Antagonista receptorów muskarynowych — blokuje wpływ przywspółczulny nerwu błędnego, przez co zwiększa częstość zatokową i ułatwia przewodzenie przedsionkowo-komorowe (AV). Stosowana w bradykardii objawowej (0,5 mg iv, max 3 mg) oraz w zatruciu cholinergicznym.

farmakologia-podstawy

Kopiowanie własnych, wcześniejszych prac bez wskazania źródła; również jest niedozwolone, podobnie jak plagiat.

etyka-publikacji

Czterostopniowa, około 10-sekundowa skala szybkiej oceny świadomości stosowana w etapie D: A (Alert — przytomny), V (Voice — reaguje na głos), P (Pain — reaguje tylko na bodziec bólowy), U (Unresponsive — brak reakcji). Poziom P lub U odpowiada GCS ≤8.

kpp

Leki będące donorami NO (tlenku azotu), które rozszerzają naczynia, głównie żyły. Przedstawiciel: nitrogliceryna. Wskazania ratunkowe: OZW, obrzęk płuc, przełom nadciśnieniowy.

farmakologia-krazenie

Badania służące wczesnemu wykryciu choroby u osób bez objawów; są typowym narzędziem profilaktyki wtórnej (np. cytologia, mammografia, kolonoskopia).

zdrowie-publiczne

Badanie przywoływane w kontekście tlenoterapii w świeżym OZW: wykazało, że hiperoksja zwiększa rozległość zawału. Dlatego pacjentowi z prawidłową saturacją nie podaje się rutynowo tlenu — tylko gdy SpO₂ <94%.

kardiologia

Uporządkowana obserwacja i ocena funkcjonowania psychicznego pacjenta „tu i teraz”, nie wymagająca sprzętu i prowadzona równolegle z badaniem somatycznym. Ma opisać zachowanie, nastrój, myślenie i kontakt z rzeczywistością oraz wychwycić ryzyko dla pacjenta i otoczenia.

psychiatria-ratunkowa

Badanie, w którym pacjentów przydziela się do grup (interwencja vs kontrola) losowo. Dzięki temu czynniki zakłócające rozkładają się równo między grupami, a różnicę w wyniku można przypisać samej interwencji. Stosuje się w nim także zaślepienie i grupę placebo/kontrolną.

metodologia-badan

Lek przeciwdrgawkowy podawany, gdy drgawki trwają ≥5 min — np. midazolam do policzka/donosowo lub diazepam doodbytniczo/dożylnie, zgodnie z protokołem.

pediatria-ratunkowa

Leki będące agonistami GABA-A; działają sedacyjnie i przeciwdrgawkowo. Przedstawiciele: midazolam, diazepam. Wskazania: drgawki, sedacja. Antidotum: flumazenil.

farmakologia-analgezja-sedacja

Fundament debriefingu — atmosfera szacunku, bez oskarżeń i ośmieszania, oparta na założeniu, że każdy działał najlepiej, jak potrafił w danych warunkach. Pozwala szukać usprawnień systemu i działania, a nie kozła ofiarnego.

zarzadzanie-zespolem

Bezpośrednie doustne leki przeciwkrzepliwe, np. rywaroksaban, apiksaban, dabigatran. U pacjenta przyjmującego DOAC krwawienie trudniej zatamować — informacji o nich należy szukać w wypisie.

jezyk-medyczny

Stan, w którym zachowanie pacjenta (np. świeża próba samobójcza, konkretny plan i zamiar, dostęp do środków) wskazuje, że bezpośrednio zagraża on własnemu życiu. Jest podstawą działania bez zgody pacjenta i przesłanką przyjęcia bez zgody wg art. 23 Ustawy o ochronie zdrowia psychicznego (dotyczy osoby chorej psychicznie).

psychiatria-ratunkowa

Odsetek dawki leku, który dociera do krążenia w postaci czynnej. Po podaniu dożylnym (iv) wynosi 100%, a doustnie często mniej z powodu efektu pierwszego przejścia przez wątrobę.

farmakokinetyka

Blok AV III stopnia (całkowity): całkowite rozkojarzenie załamków P i zespołów QRS. Klasyczne wskazanie do stymulacji przezskórnej (pacingu), gdy przebiega z objawami i niestabilnością.

mcr-zaawansowane

Najgroźniejsza bradyarytmia, w której przedsionki i komory pracują niezależnie od siebie. Zastępczy rytm z komór jest wolny, bywa niestabilny i może w każdej chwili przejść w asystolię. Atropina jest w nim często nieskuteczna, dlatego szykuje się stymulację.

kardiologia

Rodzaj bloku przedsionkowo-komorowego (AV) zlokalizowany poniżej węzła AV. Ponieważ atropina działa na węzeł AV, w bloku typu Mobitz II jest ona często nieskuteczna — należy przygotować stymulację przezskórną.

kardiologia

Podstawowe zabiegi resuscytacyjne (RKO) i obsługa AED. Na tej stacji egzaminator zwraca uwagę m.in. na ocenę bezpieczeństwa, jakość uciśnięć (głębokość, tempo, relaksacja) oraz bezpieczne użycie defibrylatora.

resuscytacja

Postępowanie niezgodne z aktualną wiedzą medyczną lub standardem (np. podanie leku niezgodnie z dawką, pominięcie obowiązkowego badania). Nie każde zdarzenie niepożądane jest błędem medycznym.

bezpieczenstwo-pacjenta

Płaska błona leżąca między chrząstką tarczowatą (powyżej) a chrząstką pierścieniowatą (poniżej), tuż pod skórą i łatwa do wyczucia. W linii pośrodkowej nie biegną przez nią duże naczynia, dlatego jest anatomicznie najbezpieczniejszym punktem dostępu chirurgicznego do dróg oddechowych.

anatomia

Szybkie podanie krystaloidu izotonicznego (0,9% NaCl lub roztwór zbilansowany, np. PWE / mleczan Ringera) w dawce 10–20 ml/kg w ciężkim odwodnieniu lub wstrząsie hipowolemicznym. Po każdym bolusie konieczna jest ponowna ocena krążenia; brak poprawy → powtórzenie bolusa.

pediatria-ratunkowa

Ból odczuwany z dala od źródła. Powstaje, bo włókna czuciowe z narządów wewnętrznych i ze skóry wchodzą do tych samych segmentów rdzenia, więc mózg myli źródło i rzutuje ból na skórę danego segmentu (np. zawał → lewe ramię i żuchwa).

patofizjologia bolu

Zbyt wolna czynność serca dająca objawy złej perfuzji (spadek ciśnienia, zaburzenia świadomości, ból w klatce, niewydolność serca). Gdy nie odpowiada na atropinę, jest wskazaniem do stymulacji przezskórnej (pacing); klasyczny przykład to blok AV III stopnia (całkowity) z objawami.

mcr-zaawansowane

Lek antycholinergiczny (np. 0,5 mg) dołączany do salbutamolu przy ciężkiej obturacji. Działa wolniej, ale synergistycznie z salbutamolem.

farmakologia

Modyfikacja schematu ABCDE, w której przy masywnym krwotoku zewnętrznym tamowanie krwotoku wyprzedza udrożnienie dróg oddechowych (A), ponieważ wykrwawienie zabija szybciej niż przejściowy problem z drożnością.

medycyna-ratunkowa

Zmodyfikowany schemat postępowania w urazach, w którym masywny krwotok zewnętrzny (pierwsze „C") ma priorytet PRZED udrożnieniem dróg oddechowych. To wyjątek od klasycznego ABC, bo pacjent z tętniczym krwotokiem z kończyny może wykrwawić się w 2–3 minuty — szybciej, niż zabije go niedrożność dróg oddechowych.

postepowanie-urazowe

Krytyczny scenariusz, w którym pacjenta nie da się ani zaintubować, ani zwentylować. Jedyną drogą podania tlenu do płuc staje się wtedy dostęp przez przednią ścianę szyi, czyli konikopunkcja przez błonę pierścienno-tarczową.

postępowanie ratunkowe

Cel kształcenia opisujący obserwowalne, mierzalne zachowanie kursanta, formułowany czasownikiem działania (np. wykona, rozpozna, wymieni), a nie słowami niemierzalnymi jak „zna", „rozumie", „wie". Tylko taki cel da się sprawdzić; jest zarazem kontraktem z kursantem — wie on, czego się od niego oczekuje.

dydaktyka-medyczna

Ośrodek docelowy dla pacjenta z ciężkim urazem wielonarządowym (major trauma), który ma jednoczasowo dostępny zespół chirurgiczny, salę operacyjną, bank krwi i pełną diagnostykę obrazową. Dowiezienie takiego pacjenta do zwykłego SOR generuje wtórny transport.

transport-medyczny

Cewnik, którego wymaga pomiar rzutu serca (CO) i PCWP; profil hemodynamiczny oparty na tych wartościach stosuje się głównie w warunkach szpitalnych. Przedszpitalnie nie masz tych wartości liczbowych, dlatego korzystasz z ich klinicznych odpowiedników (skóra, żyły szyjne, osłuchiwanie płuc).

diagnostyka

Chemoreceptory umiejscowione w rdzeniu (przedłużonym), reagujące głównie na wzrost CO₂ — poprzez spadek pH w płynie mózgowo-rdzeniowym. To one są najsilniejszym, codziennym napędem oddechu.

fizjologia

Receptory umiejscowione w zatoce szyjnej i ciałkach aortalnych, reagujące głównie na spadek O₂ (gdy pO₂ <60 mmHg), a także na wzrost CO₂ i spadek pH. Stanowią rezerwowy napęd oddechu, włączający się dopiero przy wyraźnej hipoksji.

fizjologia

Liczba wszystkich chorujących (nowych i wcześniejszych) w danym momencie — mówi o obciążeniu systemu. Wysoką chorobowość daje np. przewlekła cukrzyca.

epidemiologia

Chrząstki tworzące charakterystyczne „V” z tyłu szpary głośni (spoidło tylne). Przy trudnej wizualizacji to one mówią, gdzie jest tył głośni, nawet gdy nie widać całej szpary.

anatomia

Związki powstające podczas spalania tłuszczów (aceton, acetooctan, beta-hydroksymaślan), stanowiące alternatywne paliwo dla mózgu i mięśni. Są kwasami, więc ich nadmiar zakwasza krew i wywołuje kwasicę metaboliczną.

biochemia

O postępowaniu przy ciele obcym w drogach oddechowych decyduje skuteczność kaszlu: przy skutecznym kaszlu zachęca się do kaszlu i obserwuje, a przy nieskutecznym (cichy, brak wdechu, sinica, słabnięcie) działa się natychmiast.

pediatria-ratunkowa

Ciąża rozwijająca się poza macicą, najczęściej w jajowodzie; jej pęknięcie powoduje krwotok do jamy otrzewnowej i jest stanem śmiertelnym. Podejrzewaj u kobiety w wieku rozrodczym z ostrym bólem podbrzusza, skąpym krwawieniem i hipotensją.

medycyna ratunkowa

Sytuacja, w której świsty nagle cichną nie z powodu poprawy, lecz dlatego że obturacja jest tak ciężka, iż przepływ powietrza jest minimalny. Towarzyszą jej wyczerpanie, sinica, spadek saturacji, zaburzenia świadomości i bradykardia — to stan bezpośredniego zagrożenia życia i zwiastun zatrzymania oddechu.

stany-nagle

Sytuacja, w której nie można ani zaintubować, ani skutecznie natlenić pacjenta żadną inną metodą, a saturacja spada do poziomu zagrażającego życiu. Wymaga ratunkowego dostępu do dróg oddechowych przez błonę pierścienno-tarczową; decyzji nie wolno odkładać.

mcr-zaawansowane

Ciśnienie związane z przepływem (perfuzją) krwi, wytwarzane przez uciśnięcia klatki piersiowej. Przy każdej przerwie spada niemal natychmiast, a po wznowieniu trzeba je odbudować od nowa — dlatego każda przerwa dłuższa niż 10 sekund wyraźnie obniża skuteczność RKO, bo wytworzone ciśnienie zdąży opaść.

fizjologia

Bakteria, która po antybiotykoterapii może rozplenić się w zniszczonej florze jelitowej i wywołać ciężką biegunkę. Szerzy się drogą kontaktową, dlatego wymaga rękawiczek, higieny rąk i dezynfekcji sprzętu.

biologia-mikrobiologia

Metoda wentylacji nieinwazyjnej utrzymująca stałe dodatnie ciśnienie przez cały cykl oddechowy; otwiera zapadnięte pęcherzyki i "wyciska" z nich płyn, dlatego jest leczeniem z wyboru w kardiogennym obrzęku płuc.

intensywna-terapia

Bakterie oporne na wiele antybiotyków, zaliczane do groźnych szczepów wieloopornych obok MRSA i ESBL. Widniejące w dokumentacji pacjenta (obok izolacji) sygnalizują nosicielstwo szczepu wieloopornego — wymagają higieny rąk, rękawiczek oraz dezynfekcji sprzętu i powierzchni po transporcie.

biologia-mikrobiologia

Filozofia pracy przeniesiona z lotnictwa, obejmująca umiejętności nietechniczne — komunikację, przywództwo, świadomość sytuacyjną, podejmowanie decyzji i pracę zespołową — które decydują o tym, czy wiedza medyczna zespołu zostanie skutecznie wykorzystana. Kompetencja techniczna jest konieczna, ale niewystarczająca.

zarzadzanie-zespolem

Moment porodu, w którym główka płodu napiera na krocze i jest widoczna w szparze sromowej. W połączeniu z silnym, niepowstrzymanym parciem oznacza, że poród jest nieuchronny i należy przyjąć go na miejscu, a nie transportować rodzącej.

ginekologia-poloznictwo

Ostry stan zagrożenia życia, typowo w cukrzycy typu 1, w którym całkowity brak insuliny sprawia, że komórki nie pobierają glukozy mimo jej wysokiego stężenia we krwi. Organizm „myśli, że głoduje” i masowo spala tłuszcze, produkując lawinę ciał ketonowych będących kwasami, co prowadzi do kwasicy metabolicznej.

patofizjologia

Cykl uczenia się przez doświadczenie o schemacie: doświadczenie → refleksja → wnioski → ponowne działanie. Kursant coś wykonuje, omawia się co poszło dobrze i co poprawić, wyciąga wniosek i próbuje ponownie — już lepiej; to naturalna pętla treningu umiejętności.

dydaktyka-medyczna

Czasopisma publikujące artykuły za opłatą, bez rzetelnej recenzji; zaliczane do źródeł niewiarygodnych.

metodologia-badan

Cechy kliniczne przemawiające za somatyczną, a nie psychiatryczną przyczyną zaburzeń: nagły początek bez wywiadu psychiatrycznego, fluktuujące zaburzenia świadomości, dezorientacja co do miejsca/czasu, halucynacje wzrokowe, pierwszy epizod po 40. roku życia, nieprawidłowe parametry życiowe, ogniskowe objawy neurologiczne, anizokoria. Ich obecność nakazuje traktować stan jak somatyczny do czasu wykluczenia.

psychiatria-ratunkowa

Rytm NZK zaliczany do rytmów do defibrylacji. W EKG szerokie zespoły QRS (>120 ms) i rytm regularny, przy braku tętna obwodowego. Postępowaniem jest defibrylacja.

resuscytacja

Zdolność testu diagnostycznego do wykrycia osób chorych. Test bardzo czuły rzadko przeocza chorobę, dlatego jego wynik ujemny pewnie ją wyklucza (mnemotechnika SnNOut: Sensitive, Negative → rule Out).

statystyka-medyczna

Czynniki, które powstrzymują pacjenta przed samobójstwem (np. rodzina, dzieci, wiara, plany); uwzględniane w ocenie ryzyka, ale nie należy ich przeceniać przy wysokim ryzyku.

psychiatria-ratunkowa

Trwałe cechy i okoliczności zwiększające zagrożenie samobójstwem, np. wcześniejsza próba samobójcza (jeden z najsilniejszych), depresja/choroba psychiczna/uzależnienie, płeć męska, podeszły wiek, samotność, choroba przewlekła lub ból, strata, kryzys życiowy. Mają charakter trwały, w odróżnieniu od ostrych objawów ostrzegawczych.

psychiatria-ratunkowa

Czynniki (np. wiek, choroby współistniejące) mogące zaburzyć wynik badania. W badaniu z randomizacją dzięki losowemu przydziałowi rozkładają się równo między grupami, dzięki czemu różnicę można przypisać samej interwencji; w badaniach kohortowych (obserwacyjnych) stanowią główne ograniczenie.

metodologia-badan

Rytm NZK nie do defibrylacji, w którym w EKG widać zorganizowany rytm (np. zatokowy), ale brak jest tętna na tętnicy szyjnej. Postępowanie: RKO + adrenalina oraz aktywne szukanie odwracalnej przyczyny (4H/4T).

resuscytacja

Marker aktywnej fibrynolizy; czuły, ale niespecyficzny. Ujemny wynik przy niskim prawdopodobieństwie klinicznym pomaga wykluczyć zatorowość płucną lub zakrzepicę, natomiast wynik dodatni niczego nie potwierdza — rośnie też w ciąży, infekcji, po urazie i u osób starszych. Wynik ma sens tylko w połączeniu z oceną prawdopodobieństwa klinicznego (np. skala Wellsa).

biochemia

Ustrukturyzowana rozmowa zespołu po zakończeniu zdarzenia, której celem jest nauka i poprawa jakości działania, a nie szukanie winnych. Pomaga też przepracować emocje; ERC zaleca go jako element doskonalenia jakości resuscytacji.

zarzadzanie-zespolem

Narzędzie poprawy jakości — krótkie (5–15 min), nie psychologiczne omówienie po akcji, prowadzone przez lidera akcji, najlepiej w ciągu 24 h. Nie szuka się winnych, lecz lekcji poprawiających następną akcję; kluczowe jest publiczne przyznanie własnych błędów przez lidera.

psychologia-komunikacja

Ustrukturyzowany debriefing psychologiczny zarezerwowany dla zdarzeń krytycznych (zgon dziecka, MCI, własne narażenie na śmierć), prowadzony przez przeszkolonego facylitatora CISD; nie przeprowadza się go w ciągu pierwszych 48 godzin.

zdrowie-psychiczne

Technika bezpiecznego postępowania z pacjentem agresywnym: spokojny głos, krótkie zdania, zachowanie dystansu, unikanie konfrontacji i gróźb, nazwanie emocji i zaproponowanie pomocy.

komunikacja

Pierwsza linia postępowania z pobudzonym pacjentem, stosowana zanim sięgnie się po przymus lub lek. Jedna osoba prowadzi kontakt spokojnym, niskim głosem, bez gróźb i konfrontacji, z zachowaniem dystansu, nazywaniem emocji pacjenta i oferowaniem realnego wyboru.

psychiatria-ratunkowa

Wyładowanie elektryczne niezsynchronizowane, stosowane w VF i pVT (bez tętna), gdzie nie ma uporządkowanego QRS, do którego można by się zsynchronizować. Odwrotność kardiowersji, w której wyładowanie jest synchronizowane z załamkiem R.

kardiologia

Standardowy w Polsce typ defibrylatora, skuteczniejszy i wymagający mniejszej energii niż przestarzały jednofazowy. Pierwsze wyładowanie 150–200 J (wg producenta), kolejne 200–360 J.

kardiologia

Deklaracja, z której wywodzą się zasady etyczne badań z udziałem ludzi; jej najważniejsze filary to: zgoda komisji bioetycznej, świadoma i dobrowolna zgoda uczestnika, dobro pacjenta ponad cel naukowy oraz poufność danych.

etyka-badan

W kontekście wypalenia: cyniczny, zdystansowany, przedmiotowy stosunek do pacjentów ('to tylko praca', 'kolejny symulant'). To mechanizm ochronny, ale sygnał graniczny. Bywa też wczesnym objawem emocjonalnym reakcji stresowej ('nie czuję już nic', zobojętnienie).

zdrowie-psychiczne

Najczęstsze powikłanie po podaniu benzodiazepiny, zwłaszcza przy powtarzaniu dawek; wymaga monitorowania oddechu i saturacji oraz gotowości do wentylacji.

farmakologia-ratunkowa

Mimowolny, odruchowy skurcz (sztywnienie) mięśni brzucha powstający przy drażnieniu otrzewnej przez krew, treść jelitową lub zapalenie. Wskazuje na rozlane zapalenie otrzewnej (perforacja, krwawienie) i wymaga pilnej oceny chirurgicznej.

badanie fizykalne

Twarda deska służąca głównie do wydobycia i transportu osiowego pacjenta (krótkotrwale), a nie do długiego leżenia. Pacjenta układa się na niej w pozycji neutralnej i zabezpiecza klockami przy głowie oraz pasami — najpierw tułów, na końcu głowa (żeby nie pociągnąć szyi). Długie leżenie na twardej desce grozi odleżynami i bólem, dlatego do dłuższego transportu wykorzystuje się materac próżniowy.

traumatologia

Czynniki, które wpływają na stan zdrowia populacji i jednostki. Największy wpływ mają styl życia oraz warunki społeczno-ekonomiczne, a opieka zdrowotna odpowiada tylko za część efektu zdrowotnego.

zdrowie-publiczne

Łacińskie określenia strony ciała: dexter = prawy, sinister = lewy. Stronę zawsze opisuje się z perspektywy pacjenta, a nie ratownika — prawa strona pacjenta (dexter) jest po lewej ręce osoby stojącej naprzeciw. Przy wątpliwości używa się form łacińskich, bo są jednoznaczne, a błąd strony w dokumentacji jest błędem krytycznym.

jezyk-medyczny

Redukcja liczby drobnoustrojów do poziomu bezpiecznego; nie niszczy wszystkich form, np. przetrwalników. Stosuje się ją do skóry, powierzchni oraz sprzętu wielorazowego (nosze, kołnierz, deska, powierzchnie karetki).

kontrola-zakazen

Zsynchronizowany zapis cyklu serca przedstawiający jednocześnie ciśnienie w aorcie, lewej komorze i lewym przedsionku, objętość komory, EKG oraz tony serca; pokazuje, jak otwarcie i zamknięcie zastawek wyznacza fazy skurczu i rozkurczu.

fizjologia

disease — obiektywna patologia choroby: to, co widzi lekarz w badaniach. Jedno z trzech obliczy choroby, odróżniane od subiektywnego doświadczenia chorowania (illness — to, co czuje pacjent) i od społecznej roli chorego (sickness — jak otoczenie traktuje chorego i czego od niego oczekuje). Pacjent reaguje przede wszystkim na illness i sickness, nie na liczby z badań.

socjologia

Mechanizm w DKA, w którym diureza osmotyczna „ciągnie” za sobą wodę i jony, prowadząc do odwodnienia i utraty elektrolitów; objawia się tachykardią, hipotensją, osłabieniem i zaburzeniami świadomości.

patofizjologia

Zapalenie uchyłków esicy dające ból w lewym dolnym kwadrancie, typowo u pacjenta po 60. roku życia. Bywa nazywane „lewostronnym apendycytem”.

patologia

Dolina nagłośni (vallecula) — zagłębienie tuż przed nagłośnią, do którego wkłada się czubek łyżki Macintosha podczas laryngoskopii/intubacji. To punkt zaczepienia łyżki: pociągnięcie za zaczepioną w tym miejscu łyżkę odsłania głośnię.

anatomia

Obszar taksonomii Blooma obejmujący postawy, wartości i gotowość do działania („serce”), np. podjęcie resuscytacji mimo stresu. Kształtuje się ją przez scenariusze, modelowanie postawy i rozmowę o emocjach — nie da się jej nauczyć wykładem.

dydaktyka-medyczna

Obszar (domena) taksonomii Blooma obejmujący wiedzę, rozumienie, analizę i ocenę — „głowa". Uczy się jej i sprawdza wykładem, dyskusją i pytaniami, a weryfikuje testem wiedzy oraz pytaniami ustnymi.

dydaktyka-medyczna

Obszar taksonomii Blooma obejmujący czynności ruchowe i manualne („ręce”), np. uciśnięcia klatki, założenie opatrunku, użycie AED. Uczy się jej przez demonstrację i ćwiczenie na fantomie, a sprawdza na stacji umiejętności wg checklisty.

dydaktyka-medyczna

Alternatywna droga podawania płynów i leków, na którą przechodzi się, gdy nie uda się uzyskać dostępu dożylnego. U pacjenta krytycznego obowiązuje reguła 90 sekund na 2 próby dostępu dożylnego; jej niepowodzenie oznacza przejście do dostępu doszpikowego (IO) — bez zbędnego wahania.

procedury

Droga zakażenia przez duże krople wydzieliny wyrzucane przy kaszlu lub kichaniu (zasięg do około 1–2 m). Tak przenoszą się m.in. grypa, meningokoki i COVID-19, a chroni maska chirurgiczna i zachowanie dystansu.

biologia-epidemiologia

Droga zakażenia, w której drobne cząstki (aerozol) utrzymują się w powietrzu i przenikają przez zwykłą maskę chirurgiczną. Tak szerzy się m.in. gruźlica, odra i ospa wietrzna, dlatego chroni dopiero maska z filtrem FFP2/FFP3 oraz wentylacja.

biologia-epidemiologia

Grubofaliste drżenie kończyn (asterixis, „flapping tremor”) — objaw hiperkapnii (nadmiaru CO₂ we krwi) w niewydolności oddechowej typu II.

objaw kliniczny

Mnemonik objawów toksydromu cholinergicznego (np. przy zatruciu FOS lub karbaminianami): Defekacja, Urinacja (oddawanie moczu), Mioza, Bradykardia, Emesis (wymioty), Lakrymacja (łzawienie), Salivacja (ślinotok).

toksykologia

Mnemotechnika (DUMBELS / SLUDGE) zbierająca objawy toksydromu cholinergicznego wymienione w lekcji: ślinotok, łzawienie, biegunka, mimowolne oddanie moczu/stolca oraz skurcz oskrzeli.

toksykologia-kliniczna

Nauka o nauczaniu i uczeniu się. Klasycznie rozwijała się wokół dziecka i szkoły (pedagogika).

dydaktyka-medyczna

Rodzaj transportu biernego, w którym substancja przechodzi przez błonę za pośrednictwem białkowych kanałów lub transporterów, zgodnie z gradientem stężeń i bez nakładu energii (np. glukoza przez GLUT).

biologia-fizjologia

Osoba, która przyjmuje zgłoszenie pod numerem 999/112, prowadzi wywiad medyczny według algorytmu, kwalifikuje stan pacjenta i dysponuje odpowiedni zespół; może też prowadzić instruktaż udzielania pierwszej pomocy przez telefon. Musi być ratownikiem medycznym lub pielęgniarką systemu — podejmuje decyzje medyczne o priorytecie i rodzaju zespołu.

ratownictwo-medyczne

Sytuacja, w której po urodzeniu główki bark przedni zaklinowuje się za spojeniem łonowym i ciało nie rodzi się mimo parcia. To nagły stan grożący niedotlenieniem dziecka.

ginekologia-poloznictwo

Podstawowy dokument praktyki, na którego podstawie opiekun potwierdza zrealizowane godziny i osiągnięte efekty uczenia się. Prowadzi się go na bieżąco, bez danych identyfikujących pacjenta, i wymaga podpisu opiekuna.

praktyki-zip

Narzędzie polegające na przekazywaniu wiedzy oraz kształtowaniu umiejętności i postaw zdrowotnych; służy zarówno promocji zdrowia, jak i profilaktyce.

zdrowie-publiczne

Przyłóżkowe badanie USG wykonywane u pacjenta po urazie, które w sekundach daje odpowiedź, czy jest wolny płyn (krwawienie) w jamach ciała. Dlatego u niestabilnego chorego wykonuje się je w pierwszej kolejności — obok RTG klatki/miednicy — bez wywożenia z sali resuscytacyjnej; do TK trafia dopiero pacjent ustabilizowany.

radiologia

Zjawisko, w którym lek podany doustnie wchłania się z jelita i najpierw trafia przez żyłę wrotną do wątroby, gdzie część jest metabolizowana, zanim dotrze do krążenia. Dlatego dawka doustna bywa wyższa niż dożylna, a drogi iv, im, sl, in i pr (częściowo) go omijają.

farmakokinetyka

Zjawisko, w którym przy dużej liczbie ratowników każdy zakłada, że ktoś inny już się czymś zajmuje, przez co kluczowe zadanie zostaje pominięte.

pulapki-poznawcze

Badanie EKG rejestrowane z 12 odprowadzeń, obejmujące prawidłowe rozmieszczenie elektrod (V1–V6 oraz kończynowych), przygotowanie skóry oraz rozpoznanie złego zapisu i artefaktów; w SOR praktykant wykonuje je pod nadzorem opiekuna.

praktyki-szor

Rodzaj ekspozycji zawodowej polegający na zakłuciu igłą lub skaleczeniu ostrym narzędziem. Wiąże się z najwyższym ryzykiem zakażenia spośród dróg ekspozycji.

higiena-epidemiologia

Kontakt z materiałem potencjalnie zakaźnym w sposób, który stwarza ryzyko zakażenia. Materiałem zakaźnym jest przede wszystkim krew, ale też płyn mózgowo-rdzeniowy, opłucnowy, otrzewnowy, maziowy, owodniowy, nasienie i wydzielina pochwowa; ślina, mocz, pot, kał i wymiociny nie są uznawane za zakaźne dla HIV/HBV/HCV, chyba że zawierają widoczną krew.

higiena-epidemiologia

Elektrody defibrylacyjne stosowane u dzieci powyżej 1 r.ż. do ukończenia 8 r.ż. lub o masie ciała poniżej 25 kg. Powyżej tej granicy używa się elektrod dla dorosłych.

pediatria-ratunkowa

Międzynarodowa, 5-stopniowa skala segregacji szpitalnej, w której o przydziale kategorii decyduje ciężkość stanu oraz przewidywana liczba potrzebnych zasobów (badania, konsultacje, procedury). ESI 1 to pacjent wymagający natychmiastowych działań ratujących życie, a ESI 5 — pacjent niewymagający żadnych zasobów.

medycyna-ratunkowa

W wstrząsie anafilaktycznym (dystrybucyjnym) pacjent może stracić przytomność przy pionizacji lub posadzeniu — dlatego układa się go na płasko (pozycja leżąca), a nie sadza.

patofizjologia

Dokument wypisowy ze szpitala, zwykle 1–3 strony gęstego tekstu medycznego, w którym szuka się rozpoznania głównego, leków, procedur, istotnych badań i dat.

jezyk-medyczny

Socjolog, który spopularyzował pojęcie stygmatyzacji (piętnowania).

socjologia

Oznaczenie bakterii opornych na wiele antybiotyków; jeden z groźnych, wieloopornych szczepów, który w dokumentacji pacjenta jest sygnałem do zaostrzenia higieny rąk, stosowania rękawiczek i dezynfekcji sprzętu.

biologia-mikrobiologia

Parametr odzwierciedlający skuteczność eliminacji dwutlenku węgla podczas wentylacji; wartość docelowa to 35–45 mmHg. Zbyt wysokie EtCO2 oznacza hipowentylację, zbyt niskie — hiperwentylację.

intensywna-terapia

Stężenie dwutlenku węgla w wydychanym powietrzu mierzone przez kapnograf. Łączy trzy układy: oddech (wentylację), krążenie (transport CO₂ z tkanek) i metabolizm; norma to ok. 35–45 mmHg.

biofizyka

Pułapka diagnostyczna: standardowy pulsoksymetr nie odróżnia karboksyhemoglobiny od oksyhemoglobiny i pokazuje fałszywie prawidłowe SpO₂ (np. 98%), mimo że pacjent jest niedotleniony. Dobrego odczytu SpO₂ nie wolno używać do wykluczenia zatrucia tlenkiem węgla.

toksykologia-kliniczna

Przymusowe podanie leku uspokajającego (sedacja), gdy deeskalacja i przytrzymanie nie wystarczają, a pacjent nadal zagraża sobie lub innym. Lek podaje się zgodnie ze zleceniem lekarza lub obowiązującymi procedurami, dopiero po wykluczeniu hipoglikemii i przyczyn organicznych, a pacjenta stale monitoruje się po podaniu (SpO2, oddech, tętno, ciśnienie, przytomność).

farmakologia

Pilny zabieg szpitalny polegający na rozcięciu powięzi, wskazany w zespole ciasnoty. Powięź się nie rozciąga, więc ciśnienie w przedziale mięśniowym rośnie i odcina ukrwienie — rozcięcie powięzi odbarcza przedział.

traumatologia

Ukierunkowane USG u pacjenta po urazie, szukające wolnego płynu (najczęściej krwi) w jamach ciała. Odpowiada na proste pytanie, czy jest płyn, a nie ogląda narządów w szczegółach.

radiologia

Moment cyklu serca odpowiadający załamkowi T. Wyładowanie elektryczne niezsynchronizowane, które trafi w tę fazę u pacjenta z tętnem, może wywołać migotanie komór. Dlatego w kardiowersji wyładowanie synchronizuje się z załamkiem R.

kardiologia

Silny opioid o działaniu przeciwbólowym; lek przeciwbólowy z wyboru u pacjenta zaintubowanego. Może obniżać oddech i ciśnienie.

farmakologia

Skupienie zespołu na jednej hipotezie lub czynności (np. trudnej intubacji) kosztem reszty sytuacji, przez co przestaje się dostrzegać inne zagrożenia — np. że pacjent wykrwawia się gdzie indziej.

pulapki-poznawcze

Stężenie tlenu (jeden z parametrów wentylacji). Ustawia się je na najniższą wartość utrzymującą docelowe SpO2, unikając rutynowego 100% przy zachowanej saturacji.

intensywna-terapia

Stężenie tlenu (FiO₂) w mieszaninie oddechowej, którą dostaje pacjent. Każdy interfejs — wąsy, maska prosta, maska z rezerwuarem (NRB), maska Venturiego — dostarcza inne FiO₂, więc dobór sprzętu to w praktyce dobór dawki tlenu i decyzja, ile tlenu trafi do pacjenta.

tlenoterapia

Naturalne drobnoustroje (miliardy bakterii) zasiedlające skórę, jelita, drogi rodne i jamę ustną, które nam służą: zajmują miejsce patogenom, wspierają trawienie i produkują witaminy. Zaburzenie tej równowagi (np. po antybiotykoterapii) może prowadzić do zakażeń.

biologia-mikrobiologia

Antidotum w zatruciu benzodiazepinami, stosowane bardzo ostrożnie. Leczenie zatrucia benzodiazepinami jest przede wszystkim podtrzymujące.

antidota

Swoiste leczenie zatrucia metanolem i glikolem etylenowym (alternatywnie etanol), prowadzone w szpitalu, wraz z dializą.

antidota

Wzór na objętość płynów w oparzeniu >20% TBSA: 4 mL × kg masy ciała × % TBSA krystaloidów. Połowę objętości podaje się w pierwszych 8 h od oparzenia, drugą połowę w kolejnych 16 h; preferowany Ringer mleczanowy, cel diureza 0,5 mL/kg/h u dorosłego.

plynoterapia

Trzeci, kluczowy krok metody Peytona: instruktor wykonuje czynność, ale to kursant słownie dyktuje każdy krok. Sprawdza realne zrozumienie — by poprawnie pokierować instruktorem, kursant musi rozumieć kolejność i sens czynności — i ujawnia luki w wiedzy, zanim kursant dotknie pacjenta.

dydaktyka-medyczna

Gałąź lewej tętnicy wieńcowej zaopatrująca przednią ścianę lewej komory (a także koniuszek i część przegrody). Jej zamknięcie daje STEMI ściany przedniej z uniesieniem ST w odprowadzeniach V1-V4.

kardiologia

Gałąź lewej tętnicy wieńcowej zaopatrująca boczną ścianę lewej komory. Jej zamknięcie daje STEMI ściany bocznej z uniesieniem ST w odprowadzeniach I, aVL, V5-V6.

kardiologia

Pojedyncze, nieregularne, sapiące, łapane oddechy występujące u znacznej części pacjentów w pierwszych minutach NZK. Nie są oddechem prawidłowym — to często pierwszy objaw zatrzymania krążenia, a błędna interpretacja ich jako oddychania najczęściej opóźnia RKO.

resuscytacja

Jednostka rozmiaru kaniuli dożylnej; im niższy numer Gauge, tym grubsza kaniula i większy przepływ — zależność kontrintuicyjna (np. 14 G daje ~240 ml/min, a 24 G ~20 ml/min).

mcr-dostep-donaczyniowy

Badanie krwi oceniające równowagę kwasowo-zasadową na podstawie pH (kwasica czy zasadowica), pCO2 (komponenta oddechowa) i HCO3 (komponenta metaboliczna). Pozwala ustalić, czy przyczyna zaburzenia jest oddechowa czy metaboliczna, oraz ocenić kompensację, w której drugi układ działa w przeciwnym kierunku, by ratować pH.

równowaga kwasowo-zasadowa

Dokładniejsza od AVPU skala oceny świadomości. Wynik ≤8 oznacza utratę odruchów obronnych dróg oddechowych i zagrożenie aspiracją — jest wskazaniem do zabezpieczenia dróg oddechowych i powrotu do litery A.

medycyna-ratunkowa

Zapasowa forma glukozy magazynowana w wątrobie. Glukagon działa, uwalniając z niej glukozę, dlatego przy wyczerpanych zapasach glikogenu (np. u osób niedożywionych i alkoholików) glukagon może być nieskuteczny.

fizjologia

Rozkład glikogenu w wątrobie uruchamiany w odpowiedzi stresowej (fight-or-flight), którego skutkiem jest wzrost stężenia glukozy we krwi (glikemii).

fizjologia

Beztlenowy etap rozkładu glukozy zachodzący w cytoplazmie, w którym glukoza jest rozkładana do pirogronianu, dając tylko 2 ATP na cząsteczkę glukozy. Działa bez tlenu.

biochemia

Lek podawany domięśniowo w dawce 1 mg w hipoglikemii u pacjenta nieprzytomnego bez dostępu dożylnego; działa, uwalniając glukozę z zapasów glikogenu w wątrobie. Działa wolniej niż glukoza iv i może nie zadziałać, gdy zapasy glikogenu są wyczerpane (osoby niedożywione, alkoholicy).

farmakologia

Trójkątna szpara między fałdami głosowymi, stanowiąca wejście do tchawicy — tędy wprowadza się rurkę intubacyjną. Rozpoznaje się ją po białawych, parzystych fałdach głosowych; struktura różowa i pojedyncza to wejście do przełyku, nie do tchawicy.

anatomia

Moment, w którym pacjent był po raz ostatni widziany zdrowy — przyjmowany jako czas początku objawów. Gdy pacjent obudził się z objawami, za czas początku przyjmuje się godzinę zaśnięcia, a nie przebudzenia. Ta informacja decyduje o kwalifikacji do trombolizy.

diagnostyka-udaru

Sytuacja, w której młodszy członek zespołu widzi błąd, ale boi się odezwać do bardziej doświadczonego lidera.

zarzadzanie-zespolem

Prawidłowość, zgodnie z którą im niższa pozycja społeczno-ekonomiczna, tym gorsze zdrowie i krótsze życie — i to nie skokowo, lecz stopniowo, na każdym szczeblu drabiny społecznej.

socjologia

Populacje szczególnie narażone na pogorszenie zdrowia i bariery w dostępie do opieki (np. osoby starsze i samotne, bezdomne, uzależnione, z niepełnosprawnością, migranci, ubodzy). Na wezwaniach spotyka się je nieproporcjonalnie często i wymagają nie tylko leczenia, ale i łączenia z dalszą opieką.

socjologia

Ujednolicone (znormalizowane) słownictwo (Medical Subject Headings) stosowane przy wyszukiwaniu w PubMed, które poprawia trafność wyszukiwania źródeł.

metodologia-badan

Wymioty krwiste — objaw krwawienia z górnego odcinka przewodu pokarmowego. Krew może być świeża (krwista) albo strawiona (treść 'fusowata').

chirurgia-ratunkowa

Świeża, jasnoczerwona krew w stolcu (lub z domieszką) — zwykle objaw krwawienia z dolnego odcinka, choć masywne krwawienie górne z szybkim pasażem również może ją dać.

chirurgia-ratunkowa

Misje ratunkowe realizowane śmigłowcem przez Lotnicze Pogotowie Ratunkowe. Śmigłowiec wzywa się, gdy zysk czasu lub poziom opieki realnie zmienia rokowanie — najczęściej przy długim czasie dotarcia naziemnego lub stanie krytycznym pacjenta.

transport-medyczny

Powiększenie wątroby; jeden z objawów zastoju obwodowego w niewydolności prawokomorowej, gdy krew cofa się do żył systemowych.

objawy kliniczne

Uporządkowanie typów dowodów naukowych według wiarygodności, obrazowane jako piramida: u podstawy dowody liczne, ale słabe, na szczycie nieliczne, ale najmocniejsze. Im wyżej dany dowód, tym mniejsze ryzyko, że wniosek jest dziełem przypadku lub błędu.

metodologia-badan

Zestaw codziennych praktyk (sen, aktywność fizyczna, kontakty społeczne poza pracą, rytuały odcięcia, zainteresowania), które budują odporność przed ekspozycją na stres — nie leczą po szkodzie, lecz podwyższają próg. To profilaktyka, nie nagroda.

profilaktyka

Zbyt wysokie stężenie potasu; groźne po przekroczeniu 6,0 mmol/l, gdy pojawiają się zmiany w EKG (wysokie spiczaste załamki T, poszerzenie QRS) i rośnie ryzyko migotania komór oraz asystolii. Przy zmianach EKG lekiem pierwszego rzutu jest dożylny wapń, który nie obniża potasu, ale stabilizuje błonę kardiomiocytu.

elektrolity

Retencja (zatrzymanie) dwutlenku węgla — CO2. U chorego na zaawansowane POChP nasila ją nadmiar tlenu (znoszący napęd hipoksemiczny); jej narastanie objawia się sennością i splątaniem, a prowadzi do narkozy CO2, śpiączki i zatrzymania oddechu.

fizjologia-oddychania

Hipernatremia to zbyt wysokie stężenie sodu (>145 mmol/l), zwykle wskutek odwodnienia (utraty wolnej wody). Objawy: wzmożone pragnienie, suche śluzówki, splątanie i drgawki. U osób starszych i u dzieci często jest skutkiem niedoboru płynów.

elektrolity

Nadmiar tlenu wynikający ze zbyt intensywnej tlenoterapii (dążenie do saturacji bliskiej 100%). Szkodzi: zwiększa rozległość zawału, pogłębia uszkodzenie reperfuzyjne po ROSC i nasila retencję CO₂ w POChP — dlatego u większości pacjentów celem jest SpO₂ 94–98%, a nie 100%.

tlenoterapia

Wzrost temperatury, w którym termostat działa, ale jest przeciążony (upał, wysiłek). W odróżnieniu od gorączki (resetu nastawy) antypiretyki nie działają — konieczne jest chłodzenie fizyczne.

patofizjologia

Zbyt niskie stężenie glukozy we krwi. Próg rozpoznania to glikemia poniżej 70 mg/dl (3,9 mmol/l), a objawowa ciężka hipoglikemia często występuje poniżej 54 mg/dl. Objawia się m.in. zimną, spoconą, bladą skórą, niepokojem, splątaniem, drżeniem i głodem.

choroby-wewnetrzne

Zbyt niskie stężenie potasu (<3,5 mmol/l); daje osłabienie mięśni, kurcze i zaparcia, a w EKG spłaszczenie załamka T, obniżenie ST, falę U i wydłużenie QT, co sprzyja groźnym arytmiom komorowym (torsade de pointes). Częste przyczyny: wymioty, biegunka, leki moczopędne.

elektrolity

Niedotlenienie. Niedotlenienie mózgu daje niepokój, splątanie i agresję. Jako jedną z organicznych przyczyn zaburzeń zachowania ocenia się ją pulsoksymetrem (SpO2), liczbą i torem oddechów oraz obecnością sinicy.

stany-nagle

Zbyt niskie stężenie sodu (<135 mmol/l); najczęstsze zaburzenie elektrolitowe. Wywołuje objawy neurologiczne wskutek obrzęku komórek mózgu (bóle głowy, nudności, splątanie), a przy gwałtownym spadku drgawki i śpiączkę. Szczególnie groźny jest szybki spadek poniżej 120 mmol/l.

elektrolity

Stan niedostatecznego zaopatrzenia tkanek w tlen, w którym uruchamia się metabolizm beztlenowy; jej czułym wskaźnikiem są mleczany, których wzrost odzwierciedla ciężkość wstrząsu (>2 mmol/l świadczy o hipoperfuzji, >4 mmol/l o ciężkim wstrząsie).

patofizjologia

U dziecka spadek ciśnienia tętniczego pojawia się dopiero przy utracie ok. 25–30% objętości krwi i zwiastuje rychłą dekompensację. Dlatego wstrząsu nie rozpoznaje się po hipotensji — wyprzedzają ją tachykardia, wydłużony nawrót kapilarny (>2 s), chłodne kończyny i marmurkowatość.

pediatria-ratunkowa

Strategia ostrożnej płynoterapii w hipotensji spowodowanej krwawieniem: nie podnosi się agresywnie ciśnienia płynami, utrzymując celowo niższe ciśnienie skurczowe (ok. 80–90 mmHg), aby nie nasilić krwawienia.

chirurgia-ratunkowa

Mechanizm, w którym za mało powietrza dociera do pęcherzyków płucnych ('miech' oddechowy nie działa), prowadzący do niewydolności typu II z retencją CO₂. Przykłady to przedawkowanie opioidów czy uraz wysokiej szyi; dobrze reaguje na wspomaganie wentylacji.

patofizjologia

Hormon reagujący na osmolalność osocza i objętość; hiperosmolalność lub hipowolemia zwiększają jego wydzielanie, co prowadzi do zatrzymania wody w nerkach. Stanowi pierwszą, szybką obronę objętości.

fizjologia

Nakłucie klatki piersiowej odbarczające odmę prężną, wykonywane w II międzyżebrzu w linii środkowoobojczykowej albo w IV–V międzyżebrzu w linii pachowej przedniej. Ta druga lokalizacja jest dziś preferowana, bo ściana klatki jest tam cieńsza i igła pewniej sięga jamy opłucnej.

procedury ratunkowe

Subiektywne doświadczenie chorowania — to, co czuje pacjent. Na wezwaniu pacjent reaguje przede wszystkim na swoje illness (i sickness), a nie na liczby z badań, których jeszcze nie ma.

socjologia

Suma oporów, jakie prąd musi pokonać między łyżkami/elektrodami defibrylatora: skóra, owłosienie, powietrze w płucach, kości. U dorosłego wynosi typowo 70–80 omów, ale może być znacznie wyższa. Im wyższa impedancja, tym mniej prądu dotrze do serca przy tej samej energii.

biofizyka

Skrót oznaczający stałą strukturę pracy naukowej i artykułu: Introduction (Wstęp), Methods (Metody), Results (Wyniki) oraz And Discussion (Dyskusja). Najważniejsza dla oceny jakości badania jest sekcja Methods.

metodologia-badan

Manualna stabilizacja głowy w pozycji neutralnej (ręce po obu stronach głowy, łokcie oparte dla stałości) — najważniejsza czynność, wykonywana zanim sięgnie się po kołnierz: jedna osoba utrzymuje głowę, druga zakłada kołnierz. Sam kołnierz nie unieruchamia kręgosłupa w pełni; to manualne trzymanie ogranicza groźny ruch.

procedury ratownicze

Poważna przyczyna drgawek (np. zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych), którą należy podejrzewać, gdy obraz nie odpowiada zwykłemu napadowi gorączkowemu — przy sztywności karku, wybroczynach/wysypce, wieku <6 mies. lub >5 lat, napadzie ogniskowym lub trwającym ≥15 min czy przedłużonych zaburzeniach świadomości. Wymaga pilnej diagnostyki.

pediatria-ratunkowa

Wprowadzenie rurki przez głośnię do tchawicy. Zabezpiecza drogi oddechowe przed zachłyśnięciem (dzięki rurce z mankietem uszczelniającym) i umożliwia wentylację dodatnim ciśnieniem; uznawana za złoty standard zabezpieczenia dróg oddechowych.

intensywna-terapia

Ta sama struktura co SBAR, poprzedzona dodatkowo Identyfikacją — kto przekazuje i kogo (kim jest pacjent).

przekazywanie-pacjenta

Odseparowanie osoby chorej lub zakażonej (źródła zakażenia) od osób wrażliwych, trwające do ustania zakaźności. Dotyczy osoby CHOREJ.

higiena-epidemiologia

Jazda pojazdu uprzywilejowanego z użyciem sygnałów świetlnych i dźwiękowych, które nie dają pierwszeństwa automatycznie — dają je dopiero wtedy, gdy inni uczestnicy ruchu zauważą i ustąpią. Kierujący może odstąpić od przepisów ruchu, ale wyłącznie zachowując szczególną ostrożność; jazda na sygnale zwiększa ryzyko wypadku, dlatego uprzywilejowanie rezerwuje się dla sytuacji, gdy minuty realnie się liczą.

transport-medyczny

Zmodyfikowana wersja algorytmu START przeznaczona dla dzieci. Graniczna częstość oddechów to 15-45/min (zależnie od wieku), a u dziecka bez oddechu po udrożnieniu wykonuje się 5 oddechów ratowniczych przed zakwalifikowaniem do kategorii czarnej.

medycyna-katastrof

Kamizelka do wydobycia pacjenta w pozycji siedzącej, typowo z samochodu. Stosuje się ją u pacjenta przytomnego i stabilnego krążeniowo-oddechowo, gdy nie ma potrzeby natychmiastowej ewakuacji.

traumatologia

Urządzenie mierzące stężenie dwutlenku węgla w wydychanym powietrzu (EtCO₂) za pomocą absorpcji światła podczerwonego — im więcej CO₂ w próbce, tym więcej pochłoniętego światła. Wynik przedstawia jako krzywą kapnografii i wartość liczbową.

biofizyka

Pomiar końcowo-wydechowego dwutlenku węgla (EtCO2) — najpewniejsza metoda potwierdzenia, że rurka jest w tchawicy, a nie w przełyku, oraz monitorowania jej położenia przez cały czas wentylacji. U pacjenta z zachowanym krążeniem prawidłowa krzywa kapnograficzna i EtCO2 w zakresie 35–45 mmHg wskazują na położenie w tchawicy; brak krzywej oznacza intubację do przełyku, dopóki nie udowodnisz inaczej. Wyjątek: w zatrzymaniu krążenia EtCO2 bywa bardzo niskie z powodu braku perfuzji, ale krzywa nadal powinna być obecna.

intensywna-terapia

Hemoglobina powstająca w zatruciu tlenkiem węgla (czadem). Pochłania światło niemal identycznie jak oksyhemoglobina, przez co pulsoksymetr pokazuje fałszywie wysokie SpO₂ (np. 98–100%), choć pacjent jest realnie niedotleniony — saturacji nie wolno wtedy ufać.

biofizyka

Stan, w którym lewa komora nie nadąża z przepompowaniem krwi, krew cofa się do krążenia płucnego, rośnie ciśnienie w naczyniach płucnych, a płyn przesącza się do pęcherzyków. Objawia się dusznością, orthopnoe, wilgotnymi rzężeniami, a w ciężkiej postaci różową, pienistą plwociną.

kardiologia

Wyładowanie elektryczne zsynchronizowane z załamkiem R (tryb SYNC), stosowane w niestabilnych tachyarytmiach z tętnem (np. niestabilne AF, VT z tętnem). Synchronizacja zapobiega trafieniu prądem w fazę ranliwą (załamek T) i wywołaniu migotania komór.

kardiologia

Oficjalny dokument prawny tworzony po każdym wyjeździe zespołu ratownictwa medycznego (ZRM), o strukturze ustandaryzowanej rozporządzeniem MZ. Pełni rolę briefingu klinicznego, gdy przejmujesz pacjenta od innego zespołu lub wracasz do pacjenta z historią wcześniejszych wezwań.

jezyk-medyczny

Lista konkretnych, obserwowalnych czynności, za które przyznawane są punkty (wykonano / nie wykonano, czasem częściowo). Egzaminator nie ocenia ogólnego wrażenia, tylko odhacza elementy z listy, dzięki czemu różni egzaminatorzy oceniający tego samego zdającego uzyskują zbliżony wynik — na tym polega obiektywność.

egzamin-praktyczny

Wyczuwalny poprzeczny grzbiet w miejscu połączenia rękojeści mostka z trzonem. Na jego wysokości przyczepia się II żebro, dlatego jest najważniejszym punktem orientacyjnym do liczenia przestrzeni międzyżebrowych w dół.

anatomia

Anestetyk dysocjacyjny zapewniający jednocześnie analgezję i sedację, stabilny krążeniowo i działający rozkurczowo na oskrzela — dobry wybór w urazie i astmie.

farmakologia

Uruchamiane przy braku dostępnej glukozy (głodzenie, brak insuliny) masowe spalanie tłuszczów przez wątrobę, w wyniku którego powstają ciała ketonowe służące jako alternatywne paliwo dla mózgu i mięśni.

biochemia

Jeden z trzech elementow triady kwasicy ketonowej (DKA); nagromadzenie cial ketonowych, ktore powstaja, gdy niedobor insuliny zmusza organizm do spalania tluzczow — ciala ketonowe zakwaszaja krew.

choroby-wewnetrzne

Osoba odpowiadająca za całe zdarzenie, której praktykant podlega. W zespole P jest nim ratownik medyczny lub pielęgniarka systemu, a w zespole S — lekarz systemu.

praktyki-zip

Klasyfikacja pozwalająca oszacować ilość utraconej krwi na podstawie parametrów klinicznych, bez badań laboratoryjnych. Klasy I i II mają jeszcze prawidłowe ciśnienie skurczowe (wstrząs skompensowany), a w klasach III–IV ciśnienie jest obniżone.

klasyfikacja

Spadek stężenia mleczanów po wdrożonym leczeniu; dobry wskaźnik skuteczności płynoterapii i resuscytacji.

biochemia

Zaburzenie krzepnięcia towarzyszące urazowi, które nasila się, gdy duże objętości podawanych płynów (krystaloidów) rozcieńczają czynniki krzepnięcia.

patofizjologia

Jeden z najsilniejszych bólów w medycynie ratunkowej, wywołany utknięciem kamienia w moczowodzie; pacjent się „wije” i nie znajduje pozycji ulgi — w przeciwieństwie do pacjenta z zapaleniem otrzewnej, który leży nieruchomo.

medycyna ratunkowa

Sprzęt, który ogranicza (nie eliminuje) ruchy zgięcia i wyprostu odcinka szyjnego. Dobiera się go rozmiarem — za duży odgina głowę i przeprostowuje szyję, za mały uciska i nie podpiera. Sam nie stabilizuje kręgosłupa w pełni; jest tylko elementem całości (razem z ręczną stabilizacją i unieruchomieniem na desce/KED).

traumatologia

Pierścień anastomotyczny u podstawy mózgu, gdzie łączą się tętnice szyjne wewnętrzne i układ kręgowo-podstawny; umożliwia krążenie oboczne.

Neurologia

Komórka mająca jądro otoczone błoną — takie są komórki ludzkie. Różni się od komórki prokariotycznej (bakterii), która nie ma jądra; tę różnicę wykorzystują antybiotyki.

biologia-komorka

Standard wydawania i potwierdzania poleceń, który gwarantuje, że polecenie zostało usłyszane, zrozumiane i wykonane. Składa się z trzech kroków: nadawca wydaje polecenie, odbiorca je powtarza, a następnie potwierdza wykonanie, które nadawca przyjmuje.

zarzadzanie-zespolem

Najprostsze i najważniejsze narzędzie CRM. Trzy etapy zamykają pętlę informacyjną: zlecenie kierowane do imiennej osoby, powtórzenie potwierdzające zrozumienie oraz potwierdzenie wykonania z podaniem czasu. Brak któregokolwiek etapu otwiera okno na błąd, np. lekowy.

psychologia-komunikacja

Sposób porozumiewania się w zespole polegający na powtarzaniu zleceń, aby potwierdzić ich zrozumienie.

praktyki-szor

Ratunkowy dostęp do dróg oddechowych przez przednią ścianę szyi — przez błonę pierścienno-tarczową, która leży w linii pośrodkowej między chrząstką tarczowatą (powyżej) a pierścieniowatą (poniżej). Stosowany, gdy pacjenta nie da się zaintubować ani zwentylować ("cannot intubate, cannot oxygenate") i dostęp przez szyję jest jedyną drogą tlenu do płuc.

procedury ratunkowe

Chirurgiczny ratunkowy dostęp do dróg oddechowych: nacięcie błony pierścienno-tarczowej i wprowadzenie rurki do tchawicy. Pewniejsza droga oddechowa niż konikopunkcja, ale wymaga wprawy; u dorosłych często metoda z wyboru w CICO.

mcr-zaawansowane

Najniżej i najbardziej w lewo wysunięty fragment serca. Rzutuje się typowo na V lewe międzyżebrze w linii środkowoobojczykowej i stanowi najważniejszy punkt orientacyjny — tam wyczuwa się uderzenie koniuszkowe i osłuchuje zastawkę mitralną.

anatomia

Ułożenie noworodka na brzuchu lub klatce piersiowej matki bezpośrednio po urodzeniu. Taki kontakt 'skóra do skóry' ogrzewa i uspokaja dziecko oraz sprzyja jego adaptacji i karmieniu.

ginekologia-poloznictwo

Podawanie tlenu z miareczkowaniem przepływu do określonego celu saturacji (w POChP 88–92%), aby nie znieść napędu hipoksemicznego i nie nasilić retencji CO2. Realizuje się ją najlepiej maską Venturiego lub niskim przepływem przez wąsy.

tlenoterapia

Jedna wyznaczona osoba z zespołu ratownictwa medycznego dedykowana do kontaktu z bliskimi pacjenta, podczas gdy reszta zespołu pracuje z pacjentem bez przerywania.

psychologia-komunikacja

Element opaski uciskowej służący do jej dokręcania. Wykonuje się nią typowo 2–4 obroty, aż krwotok ustaje i zanika tętno dystalne, a następnie blokuje ją w klipsie, żeby ucisk nie puścił w transporcie.

pierwsza-pomoc

Parametr oceniający funkcję nerek; jej podwyższenie wskazuje na upośledzenie czynności nerek (ostre lub przewlekłe). Rośnie z opóźnieniem, istotna przy dawkowaniu leków wydalanych nerkowo i przed podaniem kontrastu.

biochemia

Objaw pewny złamania — wyczuwalne tarcie odłamów kostnych o siebie. Nie sprawdza się jej celowo, bo nasila ból i może przemieścić odłamy, uszkadzając naczynia lub nerwy.

traumatologia

Częste, zwykle łagodne podgłośniowe zapalenie krtani. Typowo daje szczekający („foczy”) kaszel, chrypkę i wdechowy stridor; leczy się je deksametazonem, a w cięższych postaciach adrenaliną wziewnie.

pediatria-ratunkowa

Krwawienie ze źródła położonego poniżej więzadła Treitza (jelito cienkie końcowe, grube, odbytnica). Zwykle wolniejsze niż górne; typowo objawia się świeżą krwią w stolcu.

chirurgia-ratunkowa

Krwawienie ze źródła położonego powyżej więzadła Treitza (przełyk, żołądek, dwunastnica). Najczęstsze i zwykle groźniejsze; typowo daje wymioty krwiste lub fusowate oraz smolisty stolec.

chirurgia-ratunkowa

Krwawienie tętnicze (najczęściej z tętnicy oponowej środkowej) między kością a oponą twardą; narasta szybko, klasycznie po uderzeniu w skroń, z tzw. lucid interval.

Urazy głowy

Nagromadzenie krwi w przestrzeni opłucnowej, np. wskutek urazu lub uszkodzenia tętnicy międzyżebrowej. Klinicznie daje stłumione szmery, tępy odgłos opukowy i objawy hipowolemii.

medycyna ratunkowa

Krwawienie wewnątrzczaszkowe widoczne na TK jako hiperdensyjny obszar o kształcie sierpowatym, układający się wzdłuż sklepienia czaszki.

radiologia

Krwawienie z dróg rodnych występujące po 20.–24. tygodniu ciąży. Dwie najgroźniejsze przyczyny to łożysko przodujące oraz przedwczesne oddzielenie łożyska, które trzeba umieć różnicować.

ginekologia-poloznictwo

Najgroźniejszy typ krwotoku zewnętrznego: krew jasnoczerwona, TRYSKA pulsacyjnie, tempo szybkie i dramatyczne. Bezpośrednie zagrożenie życia wymagające natychmiastowego silnego ucisku oraz opatrunku hemostatycznego lub opaski uciskowej (CAT).

pierwsza-pomoc

Krwotok włośniczkowy — najłagodniejszy z trzech typów krwotoku: krew ciemnoczerwona, sącząca, wypływa wolno. Mało groźny (zwykle poradzi sobie sam) — strategią jest ucisk bezpośredni i zwykły opatrunek; nie należy eskalować postępowania na siłę.

pierwsza-pomoc

Zależność wysycenia hemoglobiny tlenem (SpO₂) od ciśnienia parcjalnego tlenu, mająca kształt litery S. Przy SpO₂ >90% jest „bufor” — mała zmiana pO₂ daje małą zmianę saturacji. Poniżej 90% krzywa opada stromo i każdy dalszy spadek pO₂ powoduje gwałtowny spadek saturacji, dlatego SpO₂ 88% to czerwona flaga, a nie „jeszcze ok”.

fizjologia

Kurczliwość (inotropia) — jeden z trzech filarów objętości wyrzutowej (SV). Obniżają ją niedotlenienie, kwasica, beta-blokery i niewydolność serca, a zwiększają adrenalina, dobutamina i glukagon.

fizjologia

Podział brzucha na cztery kwadranty — najprostszy język opisu brzucha, którym posługujesz się w raporcie do szpitala (np. „ból w prawym dolnym kwadrancie”). Skróty angielskie: RUQ i LUQ to prawy i lewy górny kwadrant, RLQ i LLQ to prawy i lewy dolny kwadrant.

anatomia

Prawna ocena i klasyfikacja zdarzenia — czym było z punktu widzenia prawa (np. wypadek, samobójstwo, zabójstwo). Ratownik jej nie formułuje: nie spekuluje ani nie ocenia winy — to rola prokuratora i biegłych.

prawo-medyczne

Zakres czynności ratunkowych wykonywanych przez ratownika (nie ratownika medycznego) — np. strażaków KSRG, ratowników GOPR, WOPR, TOPR, policjantów — w fazie przed przybyciem ZRM. Jest celowo ograniczony i węższy niż MCR: nie obejmuje podawania leków na receptę ani inwazyjnych procedur naczyniowych.

kpp

Odseparowanie i obserwacja osoby zdrowej, ktora miala kontakt z chorym (potencjalnie zakazonej), przez czas maksymalnego okresu wylegania danej choroby, aby wychwycic zachorowanie zanim zakazi innych. Dotyczy osoby ZDROWEJ po kontakcie (w odroznieniu od izolacji, ktora dotyczy CHOREGO/zakazonego).

higiena-epidemiologia

Lek z wykazu podawany samodzielnie przy podejrzeniu OZW (bólu wieńcowego), w dawce 150–300 mg doustnie do rozgryzienia, gdy nie ma przeciwwskazań.

mcr-leki

Lek antyfibrynolityczny stosowany w masywnym krwotoku urazowym; należy go podać w ciągu 3 godzin od urazu.

farmakologia-metaboliczne

Kwasica wywołana podażą dużych objętości 0,9% NaCl, której wysoka zawartość chlorku prowadzi do zakwaszenia — dlatego w resuscytacji płynowej preferuje się roztwory zbilansowane (PWE / mleczan Ringera).

mcr-plynoterapia

Ostre powikłanie cukrzycy (głównie typu 1) z triadą: hiperglikemia, kwasica metaboliczna i ketoza. Niedobór insuliny zmusza organizm do spalania tłuszczów, których produktem są zakwaszające krew ciała ketonowe. Klasyczne objawy to wzmożone pragnienie i wielomocz, odwodnienie, ból brzucha, oddech Kussmaula z zapachem acetonu oraz narastające zaburzenia świadomości.

choroby-wewnetrzne

Ciężkie, zagrażające życiu zaburzenie wywołane przez toksyczne metabolity metanolu i glikolu etylenowego, a nie przez same alkohole. Metanol metabolizuje do kwasu mrówkowego (uszkodzenie nerwu wzrokowego, ślepota), a glikol do kwasu szczawiowego (uszkodzenie nerek).

toksykologia-kliniczna

Skrót opisujący pięć kolejnych etapów drogi leku w organizmie od podania do eliminacji: uwalnianie (L), wchłanianie (A), dystrybucja (D), metabolizm (M, głównie wątroba) i wydalanie (E, głównie nerki).

farmakokinetyka

Technika laryngoskopii, w której osoba intubująca patrzy na krtań bezpośrednio, po linii wzroku (po linii prostej z oka); wymaga ustawienia w jednej linii osi jamy ustnej, gardła i krtani (pozycji węszącej), a w trudnej drodze oddechowej bywa często ograniczona.

intensywna-terapia

Osoba, która koordynuje całość działań zespołu — prowadzi go głową i głosem, a nie rękami. Utrzymuje świadomość sytuacyjną, deleguje zadania, podejmuje decyzje i dba o zespół; najlepiej, gdy świadomie trzyma ręce z dala od pacjenta, by nie stracić obrazu sytuacji.

zarzadzanie-zespolem

Służba realizująca misje HEMS, czyli transport lotniczy śmigłowcem. Wzywana m.in. przy długim czasie dotarcia do właściwego ośrodka transportem naziemnym oraz przy stanie krytycznym pacjenta — wcześnie, z planem B, bo pogoda, pora doby i lądowisko mogą wykluczyć lot.

transport-medyczny

Klasyczny przebieg krwiaka nadtwardówkowego: krótka utrata przytomności → odzyskanie świadomości i logiczny kontakt → nagłe ponowne pogorszenie, gdy narastająca krew tętnicza zaczyna uciskać mózg.

Urazy głowy

Prosty rachunek liczony jako AG = Na⁺ − (Cl⁻ + HCO₃⁻), z normą 8–12 mmol/L. Jej wzrost oznacza obecność niezmierzonych anionów (kwasów, które normalnie nie krążą we krwi) i w kwasicy metabolicznej zawęża listę przyczyn.

gospodarka kwasowo-zasadowa

Zespół trzech ogniw, które muszą wystąpić jednocześnie, aby doszło do zakażenia: źródło zakażenia, droga szerzenia i organizm wrażliwy. Przerwanie choćby jednego ogniwa zatrzymuje transmisję.

higiena-epidemiologia

Model opisujący sekwencję działań zwiększających szansę przeżycia w NZK: wczesne rozpoznanie i wezwanie pomocy, wczesna RKO, wczesna defibrylacja oraz wczesne ALS i opieka poresuscytacyjna. Kolejność ogniw oddaje czasową hierarchię interwencji — każde ogniwo kupuje czas dla następnego, a słabość jednego obniża szansę przeżycia całości.

resuscytacja

Łożysko położone nisko/nad ujściem szyjki. Daje krwawienie jasnoczerwone, widoczne i zwykle bezbolesne przy miękkiej, niebolesnej macicy; badanie przez pochwę grozi masywnym krwotokiem.

ginekologia-poloznictwo

Majaczenie alkoholowe (delirium tremens) — jeden ze stanów zagrażających życiu, o których ratownik musi pamiętać u pacjenta uzależnionego.

uzależnienia

Ciężki uraz wielonarządowy, np. po wysokoenergetycznym wypadku, z niestabilnością krążeniową, urazem głowy z zaburzeniami świadomości lub penetrującym urazem tułowia. Taki pacjent jedzie do centrum urazowego (ośrodka z jednoczasowo dostępnym zespołem chirurgicznym, salą operacyjną, bankiem krwi i pełną diagnostyką obrazową).

transport-medyczny

Pierwszy manewr w dystocji barkowej: mocne przygięcie ud rodzącej do brzucha (kolana do klatki), co prostuje kąt miednicy i zwykle uwalnia zaklinowany bark.

ginekologia-poloznictwo

Martwica tkanek w oparzeniu chemicznym wywołanym kwasami — ma charakter raczej ograniczony, w przeciwieństwie do głębszej i bardziej podstępnej martwicy rozpływnej wywołanej przez zasady.

patofizjologia

Martwica tkanek wywołana przez zasady w oparzeniu chemicznym; głębsza i bardziej podstępna niż raczej ograniczona martwica koagulacyjna powodowana przez kwasy.

patofizjologia

Maska dostarczająca dokładnie znane, stałe FiO₂ dzięki adapterom o znanym stężeniu (24%, 28%, 35%, 40%, 60%) — niezależnie od przepływu i głębokości oddechu pacjenta. Złoty standard kontrolowanej tlenoterapii w POChP, gdzie pozwala precyzyjnie celować w SpO₂ 88–92% bez ryzyka hiperoksji.

sprzet-medyczny

Maska z workiem-rezerwuarem gromadzącym czysty tlen oraz zastawkami jednokierunkowymi, które nie dopuszczają powietrza wydychanego z powrotem do worka. Przy przepływie 10–15 L/min pozwala uzyskać FiO₂ około 85% (nie 100% — drobne nieszczelności wokół maski domieszają trochę powietrza). Rezerwuar napełniamy PRZED nałożeniem maski, przepływ minimum 10 L/min (poniżej rezerwuar „pada" i pacjent oddycha własnym CO₂). Pierwsza linia w ciężkiej hipoksji, zatruciu (intoksykacji) CO, anafilaksji i urazach z hipowolemią.

sprzet-medyczny

Zakres medycznych czynności ratunkowych (MCR) ratownika medycznego — szerszy niż KPP. Obejmuje m.in. podawanie leków, wkłucia dożylne i doszpikowe, defibrylację manualną, intubację oraz konikotomię. Czynności te wymagają obecności ratownika medycznego, pielęgniarki systemu lub lekarza. Pułapka egzaminacyjna: AED należy do KPP, a defibrylator manualny do MCR.

kpp

Sposób i energia powstania urazu, które pozwalają przewidzieć obrażenia, których jeszcze nie widać (np. krwawienie wewnętrzne). Analogicznie przy zachorowaniu ocenia się charakter zdarzenia (nagły ból, duszność, utrata przytomności, okoliczności).

medycyna-ratunkowa

Mechanizm urazu (MOI) o dużej energii — np. upadek z wysokości powyżej 3 m, wyrzucenie z pojazdu, zgon innej osoby w tym samym wypadku, znaczna deformacja kabiny lub potrącenie pieszego. Nakazuje traktować pacjenta jako potencjalnie ciężko rannego, nawet jeśli „nic mu nie jest”, bo mechanizm przewiduje obrażenia jeszcze niewidoczne (np. krwawienie wewnętrzne).

medycyna-ratunkowa

Świadome i rozważne podejmowanie decyzji klinicznych w oparciu o najlepsze dostępne dowody naukowe. Opiera się na trzech filarach: aktualnych dowodach z badań, doświadczeniu i umiejętnościach klinicznych ratownika oraz preferencjach i sytuacji pacjenta.

metodologia-badan

Świadczenia opieki zdrowotnej udzielane przez jednostki systemu PRM (zespoły ratownictwa medycznego) osobie w stanie nagłego zagrożenia zdrowotnego. Zakres tych czynności oraz wykaz leków i procedur wykonywanych samodzielnie albo na zlecenie lekarza określa rozporządzenie Ministra Zdrowia w sprawie MCR.

mcr-podstawy

Smolisty, czarny stolec zawierający strawioną krew; wskazuje na krwawienie z górnego odcinka przewodu pokarmowego.

chirurgia-ratunkowa

Obecność methemoglobiny, która zaburza pomiar pulsoksymetru i „ściąga" odczyt SpO₂ w okolice 85% niezależnie od rzeczywistego natlenowania.

biofizyka

Czterostopniowa metoda nauczania pojedynczej umiejętności manualnej, uznawana za złoty standard w medycynie i ratownictwie. Rozkłada naukę na cztery kroki o rosnącym udziale kursanta: 1) demonstracja (instruktor wykonuje płynnie, bez komentarza), 2) dekonstrukcja (wykonuje powoli i objaśnia każdy etap), 3) formułowanie (kursant dyktuje kroki, instruktor wykonuje), 4) wykonanie (kursant działa samodzielnie).

dydaktyka-medyczna

Podawanie leku małymi dawkami do uzyskania efektu — klucz w lekach o ryzyku przedawkowania (np. morfina 2-4 mg, obserwuj, powtórz).

farmakologia-dawkowanie

Benzodiazepina stosowana do sedacji i wywołania niepamięci (amnezji); niesie ryzyko spadku ciśnienia i depresji oddechowej.

farmakologia

Mięsień pomocniczy silnego wdechu, który unosi mostek. Jego widoczne zaciąganie i napięcie jest klasycznym objawem niewydolności oddechowej — pacjent „pomaga sobie” szyją.

anatomia

Mięsień przednio-bocznej części uda (środkowa 1/3, między krętarzem większym a kolanem). Jest pierwszym wyborem do iniekcji adrenaliny IM w anafilaksji ze względu na szybkie wchłanianie, brak ryzyka neurologicznego i możliwość podania nawet przez ubranie.

anatomia

Pomocnicze mięśnie wdechu unoszące I–II żebro. Ich widoczne „zaciąganie" nad obojczykiem to alarm niewydolności oddechowej, który wyprzedza spadek SpO₂ poniżej 90%.

anatomia

Zaburzenie rytmu, w którym mięsień komór nie depolaryzuje się jedną zorganizowaną falą, lecz krąży w nim chaos kilkuset niezależnych mikro-fal. Serce „drży” i w ogóle nie pompuje krwi; jest to rytm do defibrylacji.

biofizyka

Najczęstsza tachyarytmia. Rozpoznaje się ją po całkowicie niemiarowym rytmie komór i braku wyraźnych załamków P (zastąpionych falą migotania). Szybkie AF może dawać objawy niestabilności i zwiększa ryzyko udaru (zakrzepy w przedsionku). Niestabilne AF leczy się kardiowersją zsynchronizowaną, stabilne — kontrolą częstości rytmu.

kardiologia

Zwężenie źrenic. W układzie autonomicznym jest to efekt pobudzenia parasympatycznego przez receptor M; skrajne, szpilkowate zwężenie źrenic jest typowe m.in. dla toksydromu opioidowego.

fizjologia

Minimalny schemat przekazania pacjenta urazowego: Mechanism (mechanizm), Injuries (obrażenia), Symptoms (objawy), Treatment (leczenie). Stosowany przy przekazaniu do SOR lub centrum urazowego.

jezyk-medyczny

Produkt beztlenowej przemiany pirogronianu, powstający gdy komórka wytwarza ATP wyłącznie z glikolizy (bez tlenu). Niedotleniona, źle perfundowana tkanka produkuje mleczany, dlatego ich poziom we krwi jest czujnikiem hipoperfuzji i wstrząsu.

biochemia

Produkt metabolizmu beztlenowego, powstający gdy tkanki nie dostają dość tlenu; czuły wskaźnik hipoperfuzji i ciężkości wstrząsu. Norma <2 mmol/l, wartość >2 mmol/l świadczy o hipoperfuzji, a >4 mmol/l to marker ciężkiego wstrząsu i sepsy.

biochemia

Mnemonik pięciu objawów zagrożonego ukrwienia kończyny, sprawdzanych przed i po unieruchomieniu: pain (ból), pulselessness (brak tętna), pallor (bladość), paresthesia (parestezje), paralysis (porażenie).

traumatologia

Model (George Engel) ujmujący chorobę w trzech wymiarach — biologicznym, psychologicznym i społecznym — uzupełniający model biomedyczny o przeżycia pacjenta i jego sytuację społeczną. W praktyce ratownika to nawyk pytania nie tylko 'co się stało z ciałem', ale 'kim jest ten człowiek i w jakiej sytuacji'.

socjologia

Model opisujący świadomość sytuacyjną w trzech poziomach: (1) percepcja — co się teraz dzieje?, (2) zrozumienie — co to znaczy klinicznie?, (3) projekcja — co nastąpi za 2 minuty, jeśli nie zainterweniuję?

psychologia-komunikacja

Model informacji zwrotnej: zaczynasz od tego, co poszło dobrze (konkretnie), potem podajesz co i jak poprawić, a na końcu domykasz pozytywem i zachętą. Pochwała musi być prawdziwa i konkretna, inaczej brzmi jak pusty wstęp do krytyki.

dydaktyka-medyczna

Model opisujący reakcje rodziny na stratę: negacja, złość (czasem skierowana na ratowników), targowanie, zamknięcie/płacz oraz akceptacja. Nie jest receptą, lecz mapą pomagającą nie być zaskoczonym reakcjami bliskich.

psychologia-komunikacja

Model udzielania informacji zwrotnej, w którym najpierw wypowiada się kursant, a instruktor dopiero uzupełnia. Dzięki temu kursant sam analizuje swoje działanie i mniej broni się przed uwagami. Kolejność — najpierw kursant mówi, co zrobił dobrze, potem (też najpierw kursant) co poprawić — jest istotą metody.

dydaktyka-medyczna

Prosty, szybki model debriefingu oparty na dwóch pytaniach: plus (+) — co poszło dobrze i co utrzymać; delta (Δ) — co zmienić następnym razem. Nazwa „delta” (zmiana) zamiast „minus” podkreśla nastawienie na poprawę na przyszłość, a nie wytykanie błędów.

zarzadzanie-zespolem

Koncepcja, według której większość poważnych zdarzeń wynika z serii drobnych usterek, które się nałożyły, a nie z pojedynczego złego człowieka.

bezpieczenstwo-pacjenta

Mnemotechnika składników leczenia OZW: Morfina, Tlen (Oxygen), Nitrogliceryna, Aspiryna, Beta-bloker. To lista rozważań, a nie sztywny przepis — realną korzyść przeżyciową dają głównie aspiryna i wczesna reperfuzja (PCI), a nie morfina i tlen.

kardiologia

Ciągła obserwacja parametrów pacjenta na kardiomonitorze; obejmuje prawidłowe podłączenie pacjenta (elektrody EKG, mankiet NIBP, czujnik SpO₂), odróżnianie artefaktów od prawdziwych zmian oraz reagowanie na alarmy.

praktyki-szor

Drobne pasma tkanki łączące brzegi rany w jej dnie. Ich obecność jest cechą rozstrzygającą, że rana jest tłuczona (narzędzie tępe), a nie cięta.

medycyna-sadowa

Gronkowiec oporny na metycylinę — jeden z groźnych, opornych szczepów bakterii. Gdy widnieje w dokumentacji pacjenta, sygnalizuje szczep wielooporny, przy którym kluczowa jest higiena rąk, rękawiczki i dezynfekcja sprzętu.

biologia-mikrobiologia

Mnemonik zbierający klasyczne przyczyny kwasicy metabolicznej ze zwiększoną luką anionową: Methanol, Uremia, DKA, Paraldehyd, Iron/INH, Lactate (mleczany — wstrząs), Ethylene glycol (glikol etylenowy), Salicylany.

gospodarka kwasowo-zasadowa

Rozszerzenie źrenic. W układzie autonomicznym jest to efekt pobudzenia sympatycznego przez receptor α₁; pojawia się m.in. w toksydromie antycholinergicznym i sympatomimetycznym.

fizjologia

Antidotum na paracetamol — uzupełnia zapasy glutationu w wątrobie i neutralizuje toksyczny metabolit paracetamolu (NAPQI), chroniąc hepatocyty. Najskuteczniejsza podana wcześnie (najlepiej w pierwszych ~8 godzinach od spożycia), ale ma wartość także później.

toksykologia-kliniczna

Stan, w którym dorosły pacjent nie reaguje na bodźce i nie oddycha prawidłowo. Rozpoznaje się je szybko, w warunkach przedszpitalnych na podstawie dwóch prostych przesłanek przy pacjencie, bez czekania na pewność laboratoryjną, a każda wątpliwość oznacza rozpoczęcie RKO.

resuscytacja

Masa ciała wyliczana od wzrostu pacjenta, a nie od jego rzeczywistej wagi. Służy do obliczania objętości oddechowej, ponieważ wielkość płuc zależy od wzrostu, a nie od otyłości.

intensywna-terapia

Antagonista receptorów opioidowych μ — odwraca depresję oddechową i spadek świadomości po opioidach. Celem terapeutycznym jest powrót akceptowalnej częstości oddechów (>10/min), a nie pełna trzeźwość; działa krótko (30–90 min), krócej niż większość opioidów.

farmakologia-podstawy

Lek z wykazu samodzielnego podawany w zatruciu opioidami przebiegającym z depresją oddechową. Dawka 0,4 mg IV/IM/IO, miareczkowana do powrotu oddechu.

mcr-leki

Uogólniony napad drgawkowy złożony z fazy tonicznej (sztywnienie, utrata przytomności, często upadek i bezdech z sinicą) oraz fazy klonicznej (rytmiczne drgawki kończyn).

neurologia-ratunkowa

Mechanizm pobudzający oddychanie, na którym opiera się chory z zaawansowanym POChP. Nadmiar podanego tlenu znosi ten napęd i nasila retencję CO2, co grozi narkozą CO2, śpiączką i zatrzymaniem oddechu — dlatego u tych chorych tlen dawkuje się ostrożnie.

fizjologia-oddychania

Sytuacja u pacjentów z przewlekłą hiperkapnią (POChP), u których chemoreceptory centralne przyzwyczajają się do wysokiego CO₂ i przestają być głównym napędem oddechu — oddech podtrzymują wtedy chemoreceptory obwodowe reagujące na hipoksję. Podanie wysokich stężeń tlenu może wyłączyć ten napęd, prowadząc do narastającej senności, hiperkapnii i śpiączki; dlatego cel SpO₂ u takiego pacjenta wynosi 88–92% (a nie 94–98%).

patofizjologia

Toksyczny metabolit paracetamolu, który zagraża hepatocytom. Jest neutralizowany przez N-acetylocysteinę, która uzupełnia zapasy glutationu w wątrobie, chroniąc hepatocyty.

toksykologia-kliniczna

Zaburzenie świadomości wywołane narastającym stężeniem CO₂ we krwi — senność, spowolnienie i splątanie aż do śpiączki hiperkapnicznej. Towarzyszy jej ciepła, zaczerwieniona skóra (rozszerzenie naczyń), przez co bywa mylona ze stanem 'pod wpływem'.

patofizjologia

Centralny płatnik w systemie ochrony zdrowia — gromadzi składki zdrowotne i finansuje świadczenia poprzez kontrakty z podmiotami leczniczymi. Koszty zespołów ratownictwa medycznego pokrywane są z budżetu państwa za pośrednictwem NFZ, dlatego pacjent nigdy nie płaci za interwencję ZRM, niezależnie od ubezpieczenia.

zdrowie-publiczne

Przepis karny sankcjonujący naruszenie tajemnicy zawodowej; dla ratownika naruszeniem jest m.in. identyfikowalny opis pacjenta w mediach społecznościowych (nawet bez nazwiska), a czyn zagrożony jest karą do 1 roku pozbawienia wolności.

etyka-prawo

Mnemonik oddający układ struktur na środku więzadła pachwinowego: nerw, tętnica, żyła. W lekcji użyty przy tętnicy udowej, której tętno bada się w pachwinie.

anatomia

Objaw krążeniowy oceniany u dziecka; jego wydłużenie powyżej 2 sekund jest wczesnym wskaźnikiem wstrząsu i — obok tachykardii, chłodnych kończyn i marmurkowatości — wyprzedza spadek ciśnienia.

pediatria-ratunkowa

Nerw wychodzący na poziomie C3-C5 (odcinek szyjny), unerwiający przeponę. Uraz w tym zakresie odbiera pacjentowi własny napęd oddechowy — to wskazanie do wczesnej intubacji i wentylacji.

anatomia

Zasada nieprzyjmowania niczego doustnie, stosowana w postępowaniu przedszpitalnym u pacjenta z urazem brzucha (ponieważ ostatecznym leczeniem jest operacja).

chirurgia-ratunkowa

Sformalizowana procedura przeciwdziałania przemocy domowej w Polsce. Wszcząć ją (założyć formularz „Niebieska Karta — A”) mogą przedstawiciele pięciu służb: Policji, pomocy społecznej (OPS), oświaty, ochrony zdrowia oraz gminnej komisji rozwiązywania problemów alkoholowych; wszczyna się ją bez zgody osoby doznającej przemocy, a formularz przekazuje przewodniczącemu zespołu interdyscyplinarnego w gminie.

przemoc domowa

Rozróżnienie stopnia zablokowania dróg oddechowych przez ciało obce. Łagodna (częściowa): pacjent może mówić, kaszel skuteczny, oddech obecny, świadomość zachowana. Ciężka: nie mówi lub tylko szepcze, kaszel nieskuteczny lub brak, oddech świszczący albo brak (bezdech), może utracić przytomność. Rozróżnienie decyduje, czy nie przeszkadzać, czy natychmiast interweniować.

pierwsza-pomoc

Każde zaburzenie stanu zdrowia, które wystąpiło w okresie po szczepieniu i ma związek czasowy (niekoniecznie przyczynowy) z podaniem szczepionki. Dzieli się według nasilenia na łagodny, poważny i ciężki; większość jest łagodna i samoograniczająca.

higiena-epidemiologia

Systematyczne, możliwe do uniknięcia i niesprawiedliwe różnice w zdrowiu między grupami społecznymi. Kluczowe jest to, że są systematyczne (dotyczą całych grup, nie przypadkowe) i niesprawiedliwe (wynikają z warunków, na które jednostka ma ograniczony wpływ) — to nie to samo co naturalne różnice zdrowotne.

socjologia

Niestabilne złamanie rozrywa pierścień kostny miednicy, zwiększa jego objętość i otwiera przestrzeń, w której pacjent może wykrwawić się do wewnątrz — utrata do 2-3 litrów krwi do miednicy nie daje krwawienia widocznego na zewnątrz. Dlatego niestabilna miednica to stan bezpośredniego zagrożenia życia, nawet gdy "nic nie widać".

traumatologia

Przestępstwo polegające na nieudzieleniu pomocy człowiekowi w niebezpieczeństwie utraty życia lub ciężkiego uszczerbku na zdrowiu, mimo możliwości jej udzielenia bez narażenia siebie lub innych — zagrożone karą pozbawienia wolności do 3 lat. Dla ratownika medycznego próg odpowiedzialności jest wyższy niż dla przeciętnego obywatela.

etyka-prawo

Niewydolność oddechowa wynikająca z zaburzenia wymiany gazowej w samym płucu ('płuco chore'): obniżone pO₂ przy prawidłowym lub obniżonym pCO₂. Przykłady to zapalenie płuc, obrzęk płuc, ARDS i zator płucny; leczy się tlenem o wysokim przepływie z celem SpO₂ 94–98%.

patofizjologia

Niewydolność oddechowa spowodowana hipowentylacją pęcherzykową ('miech nie działa'): obniżone pO₂ i podwyższone pCO₂ z kwasicą oddechową. Wymaga kontrolowanej tlenoterapii z celem SpO₂ 88–92% (zwłaszcza w POChP) z powodu ryzyka retencji CO₂.

patofizjologia

Postać niewydolności serca z obniżoną frakcją wyrzutową (≤40%), czyli skurczowa — komora słabo się kurczy.

kardiologia

Postać niewydolności serca z zachowaną frakcją wyrzutową (≥50%), czyli rozkurczowa — komora jest sztywna, a problemem jest jej napełnianie.

kardiologia

Lek podawany podjęzykowo (aerozol: 1 dawka = 0,4 mg), działający w 1-3 min i omijający efekt pierwszego przejścia. Przed podaniem należy zapytać o leki na zaburzenia erekcji (sildenafil/tadalafil) i zmierzyć SBP — przy SBP <100 mmHg jest przeciwwskazana.

farmakologia-leki

Dwupoziomowa wentylacja nieinwazyjna, która oprócz ciśnienia wydechowego dodaje wsparcie wdechowe; szczególnie skuteczna w zaostrzeniu POChP z hiperkapnią.

intensywna-terapia

Liczba pacjentów, których trzeba leczyć, aby zapobiec jednemu niekorzystnemu zdarzeniu (np. jednemu zgonowi). Oblicza się ją jako NNT = 1/ARR; im niższe NNT, tym skuteczniejsza interwencja.

statystyka-medyczna

Zasada niepodawania niczego doustnie (nil per os) — żadnej wody, jedzenia ani leków doustnych. Stosowana, ponieważ pacjent prawdopodobnie pójdzie do znieczulenia ogólnego, a pełny żołądek grozi zachłyśnięciem.

chirurgia-ratunkowa

Postać OZW bez uniesienia ST w EKG (obniżenie ST, ujemne załamki T lub zapis prawidłowy) z dodatnią troponiną. Postępowanie jest pilne, ale nie natychmiastowe — stratyfikacja ryzyka odbywa się w szpitalu.

kardiologia

Poziom obciążenia pracą (task load) nałożony na ograniczoną „przepustowość” ludzkiego mózgu. Gdy obciążenie rośnie ponad jego pojemność, jakość pracy załamuje się gwałtownie, a nie liniowo. Zarządza się nim przede wszystkim przez delegowanie: lider rozdziela zadania, zamiast je wykonywać. Dodatkowe techniki to dzielenie dużych zadań na mniejsze (przydzielane imiennie) i rozkładanie obciążenia w czasie (np. rotacja osób uciskających klatkę co 2 minuty).

zarzadzanie-obciazeniem

Krwiak (zasinienie) nad wyrostkiem sutkowatym, za uchem — pośredni sygnał złamania podstawy czaszki w obrębie tylnego dołu czaszki.

Urazy głowy

Objaw podrażnienia otrzewnej, w którym ból jest silniejszy przy gwałtownym oderwaniu ręki niż przy samym ucisku. Dodatni objaw Blumberga potwierdza podrażnienie otrzewnej.

diagnostyka

Stłuczenie (zasinienie) skóry pojawiające się czasem przy urazie nerki, obok krwiomoczu i bólu bocznego.

medycyna ratunkowa

Ból promieniujący do barku wywołany drażnieniem przepony przez krew w jamie otrzewnej. Nasuwa podejrzenie krwawienia wewnętrznego.

diagnostyka

Prawidłowy obraz USG, w którym opłucna ścienna i płucna „ślizgają się” po sobie przy oddychaniu. Zanik ślizgania (w kontekście urazu i duszności) mocno przemawia za odmą.

radiologia

Klasyczny objaw dystocji barkowej — urodzona główka płodu wynurza się i cofa, dociśnięta do krocza.

ginekologia-poloznictwo

Wczesne objawy ostrzegawcze hipoglikemii (ok. 60–70 mg/dL) będące "alarmem sympatycznym": drżenie, pocenie, kołatanie serca, niepokój i głód. U pacjenta na β-blokerach są maskowane, więc może on przejść od razu do splątania lub utraty przytomności bez wcześniejszego alarmu.

stany nagłe

Neuroglikopeniczny etap objawów hipoglikemii (ok. 50–60 mg/dL), wynikający z głodu glukozowego samego mózgu: splątanie, agresja, dziwne zachowanie, zaburzenia mowy. To etap najczęściej mylony z udarem lub upojeniem.

stany nagłe

Ostre (a nie trwałe) sygnały ostrzegawcze u pacjenta zagrożonego samobójstwem, w odróżnieniu od trwałych czynników ryzyka. Należą do nich: wyrażanie zamiaru, pożegnania, rozdawanie rzeczy, nagłe „uspokojenie” po okresie kryzysu (podjęta decyzja), bezsenność, pobudzenie, poczucie beznadziei oraz dostęp do środków (leki, broń) i izolacja.

psychiatria-ratunkowa

Objawy świadczące o podrażnieniu otrzewnej ściennej — najczęściej przez treść zapalną, krew lub zawartość przewodu pokarmowego. Ich obecność to mocny sygnał, że pacjent wymaga pilnej oceny chirurgicznej.

chirurgia-ratunkowa

'Wirtualna' objętość, w której lek się rozłożył. Duża Vd oznacza, że lek znajduje się głównie w tkankach.

farmakokinetyka

Objętość powietrza na jeden wdech, orientacyjnie ok. 6–8 mL/kg masy ciała; u dorosłego workiem samorozprężalnym ok. 500–600 mL, do widocznego uniesienia klatki.

biofizyka

Ilość krwi, którą komora wyrzuca w jednym skurczu; norma 60–80 mL. Oblicza się ją jako różnicę objętości końcoworozkurczowej i końcowoskurczowej (SV = EDV − ESV) i to na nią wpływa się płynami oraz lekami.

hemodynamika

Obrażenia ewidentnie uniemożliwiające przeżycie, np. dekapitacja, masywne zniszczenie mózgowia, przepołowienie ciała, zwęglenie. Obok znamion śmierci pewnych stanowią podstawę do niepodejmowania resuscytacji.

ratownictwo

Odruchowe napięcie mięśni ściany brzucha w odpowiedzi na drażnienie otrzewnej przez krew, treść jelitową lub kał, nazywane też "deską brzuszną". Wraz z narastającym bólem i gorączką tworzy klasyczny obraz zapalenia otrzewnej i ostrego brzucha.

diagnostyka

Technika przenoszenia osiowego polegająca na obróceniu pacjenta na bok jednym płynnym ruchem, bez rotacji w żadnym odcinku kręgosłupa. Wykonuje ją 3–4 ratowników pod komendą osoby trzymającej głowę.

traumatologia

Przesiąkanie płynu z naczyń włosowatych płuc do pęcherzyków, do którego dochodzi, gdy ciśnienie w kapilarach płucnych przekroczy ciśnienie onkotyczne osocza (~25 mmHg). Wypełnione płynem pęcherzyki nie biorą udziału w wymianie gazowej, co powoduje duszność i hipoksemię.

patofizjologia

Ocena towarzysząca nauce, której celem jest pomóc kursantowi się poprawić — naprowadza i pozwala ćwiczyć dalej. W odróżnieniu od oceny podsumowującej (sprawdzianu na końcu, który stwierdza, czy cel osiągnięto — zalicza/nie zalicza) służy doskonaleniu w trakcie.

dydaktyka-medyczna

Ocena przeprowadzana na końcu, która stwierdza, czy cel został osiągnięty — zalicza lub nie zalicza (np. egzamin KPP).

dydaktyka-medyczna

Symetryczne podbiegnięcia krwawe wokół obu oczodołów — pośredni sygnał złamania przedniego dołu podstawy czaszki.

Urazy głowy

Ratunkowe wkłucie igły odbarczające odmę prężną, wykonywane w 2. przestrzeni międzyżebrowej w linii środkowoobojczykowej albo w 4.–5. przestrzeni międzyżebrowej w linii pachowej przedniej, zawsze po górnym brzegu żebra (bo po dolnym biegnie pęczek naczyniowo-nerwowy). Charakterystyczny syk uchodzącego powietrza potwierdza odbarczenie; zabieg jest pomostem do drenażu klatki w szpitalu.

chirurgia-ratunkowa

Głęboki, przyspieszony tor oddychania będący oddechową kompensacją kwasicy metabolicznej: pacjent „wydmuchuje” CO2, by podnieść pH krwi. Charakterystyczny objaw DKA.

patofizjologia

Oddechy podawane maską w resuscytacji noworodka (NLS), mające rozprężyć (upowietrznić) płuca. Przy braku lub niewydolnym oddechu wykonuje się 5 takich oddechów. Wzrost tętna noworodka jest dowodem skutecznej wentylacji.

neonatologia-resuscytacja

Odma powstająca w mechanizmie zaworu jednokierunkowego — powietrze wchodzi do przestrzeni opłucnowej i nie wychodzi. Objawia się triadą: brak szmerów po stronie chorej, odchylenie tchawicy na stronę zdrową i poszerzone żyły szyjne. Stan śmiertelny, rozpoznawany klinicznie (bez czekania na RTG), wymagający natychmiastowego igłowego odbarczenia po stronie chorej.

medycyna ratunkowa

Zasada, na której buduje się szczepienia: wysoki odsetek osób zaszczepionych chroni także te osoby, których nie można zaszczepić.

higiena-epidemiologia

Odprowadzenia EKG znad prawej komory (V4R), które w STEMI ściany dolnej (II, III, aVF) należy zawsze wykonać, ponieważ często współistnieje zawał prawej komory.

kardiologia

Prawokomorowe odprowadzenie EKG. W STEMI ściany dolnej wykonuje się je zawsze, aby sprawdzić zajęcie prawej komory — jeśli jest zajęta, nitrogliceryna jest przeciwwskazana.

kardiologia

Odruch mechanoreceptorów płuc (odruch Heringa-Breuera): rozciągnięcie płuc hamuje dalszy wdech, chroniąc przed nadmiernym rozdęciem.

fizjologia

Odwracalne przyczyny zatrzymania krążenia, których trzeba aktywnie szukać (zwłaszcza w PEA i NZK opornym na ALS). 4H: hipoksja, hipowolemia, hipo-/hiperkaliemia i zaburzenia metaboliczne, hipotermia. 4T: odma prężna, tamponada, zatrucia (toxins), zakrzepica — zator płucny lub zawał. Bez usunięcia przyczyny algorytm zwykle nie przywróci krążenia.

resuscytacja

Wystąpienie co najmniej dwóch powiązanych ze sobą zachorowań o wspólnym źródle lub drodze szerzenia (lub jednego zachorowania w przypadku choroby szczególnie niebezpiecznej). Jego rozpoznanie uruchamia dochodzenie epidemiologiczne sanepidu.

higiena-epidemiologia

Pęczek korzeni nerwowych biegnący w kanale kręgowym poniżej poziomu L1-L2, czyli poniżej zakończenia rdzenia. Jest bardziej odporny na uraz niż sam rdzeń kręgowy.

anatomia

Zakres stężeń leku między brakiem efektu (poniżej) a toksycznością (powyżej). Wąskie okno oznacza lek „trudny”, np. digoksynę.

farmakologia-dawkowanie

Obszar poniżej obojczyka, obok mostka. W prawej okolicy podobojczykowej nakleja się jedną elektrodę AED; druga trafia na boczną ścianę klatki po lewej, tak by serce znalazło się między elektrodami.

anatomia

Okno wokół załamka T w sercu z zachowanym rytmem. Wyładowanie, które w nie trafi, może wywołać migotanie komór — czyli z pacjenta niestabilnego, ale żyjącego, zrobić pacjenta w NZK. Dlatego tryb SYNC zgrywa energię z załamkiem R, z dala od tego okna.

mcr-zaawansowane

Czas, po którym stężenie leku spada o połowę; decyduje o częstości dawkowania. Np. nalokson ma t½ ok. 30–90 min, krócej niż wiele opioidów, co grozi nawrotem depresji oddechowej.

farmakokinetyka

Stan chwilowej niepobudliwości komórek mięśnia sercowego następujący po depolaryzacji. Defibrylacja wprowadza w ten stan naraz całą (lub niemal całą) masę mięśnia, przez co chaotyczne mikro-fale nie mają się gdzie rozchodzić i wygasają.

biofizyka

Poród dzieli się na trzy okresy: I — rozwierania (skurcze rozwierają szyjkę macicy od 0 do 10 cm), II — wydalania (pełne rozwarcie, parcie, rodzi się płód) oraz III — łożyskowy (oddzielenie i wydalenie łożyska). Rozpoznanie, w którym okresie jest rodząca, decyduje, czy zdąży się z transportem, czy odbiera poród na miejscu.

ginekologia-poloznictwo

Hemoglobina wysycona tlenem (HbO₂). Pochłania więcej światła podczerwonego (940 nm), a słabiej czerwonego — dlatego natleniona krew jest jasnoczerwona.

biofizyka

Charakterystyczny objaw uszkodzenia nerwu promieniowego, możliwy do wychwycenia prostym badaniem.

neurologia

Narzędzie ratujące życie, tamujące masywne krwawienie z kończyny. Zakłada się ją 5–7 cm powyżej rany (proksymalnie, bliżej tułowia), nigdy na ranę ani na staw, dokręca aż ustanie krwawienie tętnicze, zapisuje godzinę założenia i nie zdejmuje w terenie.

traumatologia

Opaska uciskowa zakładana WYŁĄCZNIE na kończynę, wyposażona w korbkę (windlass) do dokręcania i klips blokujący. Zakłada się ją 5–7 cm proksymalnie od rany (nie na stawie) i dokręca, aż krwotok ustanie, a tętno dystalne zaniknie; na opasce zapisuje się czas założenia.

pierwsza-pomoc

Wyznaczony ratownik lub lekarz, pod którego nadzorem pracuje praktykant. Każdą czynność przy pacjencie praktykant wykonuje za jego zgodą i pod jego kontrolą.

praktyki-zip

Opór, jaki naczynia stawiają przepływowi krwi; w równaniu hemodynamicznym (BP ≈ CO × SVR) pełni rolę oporu. Rozszerzenie naczyń (np. w anafilaksji czy sepsie) gwałtownie obniża ciśnienie.

biofizyka

Podstępne uszkodzenie wątroby po przedawkowaniu paracetamolu: przez pierwsze godziny pacjent może być bezobjawowy lub mieć tylko nudności, a uszkodzenie wątroby ujawnia się dopiero po 24–72 godzinach. Dawka toksyczna u dorosłego to ok. 150 mg/kg, dlatego każde przedawkowanie transportuje się mimo dobrego stanu.

toksykologia-kliniczna

Odczekanie około 1 minuty przed zaciśnięciem i przecięciem pępowiny u zdrowego, dobrze oddychającego noworodka. Dopiero po tym czasie zaciska się pępowinę w dwóch miejscach i przecina między zaciskami; nie należy odcinać jej w pośpiechu.

ginekologia-poloznictwo

Schemat pogłębionej charakterystyki bólu, który zamienia ogólnikowe „boli mnie” w konkretny obraz ukierunkowujący rozpoznanie. Oznacza: Onset (początek), Provocation/Palliation (co nasila i co łagodzi), Quality (charakter bólu), Radiation (promieniowanie), Severity (nasilenie 0–10), Time (czas trwania).

medycyna-ratunkowa

Organizm wrażliwy — osoba podatna na zakażenie z powodu braku odporności, np. osoby nieszczepione, z obniżoną odpornością, w podeszłym wieku lub noworodki. Trzecie ogniwo łańcucha epidemicznego (obok źródła zakażenia i drogi szerzenia).

higiena-epidemiologia

Duszność nasilająca się w pozycji leżącej, zmuszająca pacjenta do siedzenia. Typowy objaw obrzęku płuc i niewydolności lewokomorowej.

kardiologia

Obiektywny, strukturyzowany egzamin kliniczny sprawdzający umiejętności praktyczne na symulowanych przypadkach. Obiektywny — wszyscy zdający oceniani według tego samego klucza; strukturyzowany — ustalona, powtarzalna budowa (te same stacje, czas i karta oceny); kliniczny — sprawdza praktykę, a nie samą wiedzę teoretyczną.

egzamin-praktyczny

Egzamin praktyczny, w którym kursant przechodzi przez kolejne stanowiska (stacje) i na każdym wykonuje określone zadanie (np. BLS, opatrunek, pozycja bezpieczna), a egzaminator ocenia go według tej samej checklisty dla wszystkich. Zapewnia to obiektywizm i powtarzalność sprawdzania umiejętności.

dydaktyka-medyczna

Ślad wokół rany postrzałowej powstający przy strzale z bliska. Wraz z tatuażem prochowym i rąbkiem otarcia stanowi dla śledczych istotną wskazówkę o odległości, z jakiej oddano strzał.

medycyna-sadowa

Bierny ruch wody przez błonę w stronę większego stężenia substancji rozpuszczonych. To mechanizm, przez który na komórki działają płyny podawane dożylnie.

biologia-fizjologia

Ostatnio widziany w pełni zdrowy (ang. Last Known Well, LKW) — ostatni moment, w którym pacjent był widziany w pełni zdrowy; kluczowy parametr dla udaru mózgu: jeśli od LKW minęło ponad 4,5 h, tromboliza może być przeciwwskazana.

jezyk-medyczny

Nagła niewydolność lewej komory, która przestaje nadążać z przepompowaniem krwi (np. w zawale, przełomie nadciśnieniowym, zaburzeniach rytmu). W efekcie krew cofa się do krążenia płucnego i prowadzi do kardiogennego obrzęku płuc.

kardiologia

Zespół objawów (przede wszystkim silny ból brzucha) o nagłym początku, który może wymagać pilnej interwencji chirurgicznej. To rozpoznanie robocze stanu nagłego, a nie ostateczna diagnoza — sygnał, że w jamie brzusznej dzieje się coś groźnego i pacjent musi szybko trafić do szpitala.

chirurgia-ratunkowa

Grupa stanów wynikających z nagłego niedokrwienia mięśnia sercowego, najczęściej wskutek pęknięcia blaszki miażdżycowej i powstania zakrzepu w tętnicy wieńcowej. Dzieli się według EKG i markerów martwicy na STEMI, NSTEMI i niestabilną dławicę piersiową.

kardiologia

Druga, wolniejsza oś odpowiedzi stresowej — uwalnia kortyzol i działa długoterminowo, w odróżnieniu od szybszej osi sympatyczno-rdzeniowej (wyrzut adrenaliny i noradrenaliny).

endokrynologia

Szybsza z dwóch osi odpowiedzi stresowej (w odróżnieniu od wolniejszej osi HPA): pobudzenie układu współczulnego i rdzenia nadnerczy prowadzi do wyrzutu adrenaliny i noradrenaliny, dając tachykardię, mydriasis, rozszerzenie oskrzeli, redystrybucję krwi do mięśni i mózgu oraz wzrost glikemii (glikogenoliza w wątrobie).

fizjologia

Otwór w przeponie na wysokości Th10, przez który przechodzą przełyk i nerwy błędne. Przemieszczenie przez niego części żołądka to przepuklina rozworu przełykowego, mogąca dawać ból w nadbrzuszu mylony z sercowym.

anatomia

Otwór w podstawie czaszki, przez który rdzeń łączy się z kanałem kręgowym; wgłobienie migdałków móżdżku przez ten otwór uciska pień mózgu.

Urazy głowy

Oziębienie pośmiertne (algor mortis) to stopniowe wyrównywanie temperatury ciała z otoczeniem po śmierci. Tempo zależy od temperatury otoczenia, ubrania i masy ciała, dlatego jest tylko orientacyjnym wskaźnikiem czasu.

medycyna-sadowa

Pacjent, do którego zespół jeździ bardzo często. Częste wezwania to zwykle objaw niezaspokojonych potrzeb społecznych i zdrowotnych (niekontrolowana choroba przewlekła, samotność, ubóstwo, zaburzenia psychiczne, brak opieki POZ), a nie złośliwość czy nadużycie — zamiast oceniać, należy zgłaszać go do opieki społecznej, koordynatora i POZ.

socjologia

Stan w zawale ściany dolnej (RCA), gdy zajęta jest prawa komora (potwierdzenie odprowadzeniem V4R), w którym pacjent staje się „wypełnieniozależny" — do utrzymania ciśnienia potrzebuje odpowiedniego wypełnienia. Nitrogliceryna (NTG) jest wtedy kategorycznie przeciwwskazana, bo wywołuje krytyczną hipotensję; zamiast niej podaje się ostrożny bolus krystaloidów.

kardiologia

System zorganizowanej pomocy medycznej działający na podstawie ustawy o Państwowym Ratownictwie Medycznym, którego zadaniem jest zapewnienie pomocy każdej osobie w stanie nagłego zagrożenia zdrowotnego. Opiera się na trzech filarach operacyjnych: dyspozytorze medycznym, zespołach ratownictwa medycznego (ZRM) i szpitalnych oddziałach ratunkowych (SOR).

medycyna-ratunkowa

Leki blokujące receptor muskarynowy. Przedstawiciel: atropina. Wskazania ratunkowe: objawowa bradykardia oraz zatrucie FOS.

farmakologia-krazenie

Sprzęt, który mechanicznie zamyka i stabilizuje pierścień miednicy, zmniejsza jego objętość i pomaga zatamować krwawienie. Zakłada się go na wysokości krętarzy większych kości udowej (najszerszy obrys bioder), nie na talerzach biodrowych ani na brzuchu; za wysoko założony nie zadziała.

traumatologia

Objaw pewny złamania polegający na ruchomości w miejscu, w którym nie ma stawu. Nie prowokuje się jej celowo, bo nasila ból i grozi przemieszczeniem odłamów.

traumatologia

Algorytm podstawowych zabiegów resuscytacyjnych u dziecka i niemowlęcia, różniący się od BLS dorosłego: zaczyna się od 5 oddechów ratowniczych (nie od uciśnięć), proporcja dla dwóch profesjonalistów wynosi 15:2 (a nie 30:2), a gdy ratownik jest sam, wezwanie pomocy jest opóźnione o około 1 minutę RKO.

pediatria-ratunkowa

Pełne odciążenie (relaksacja) klatki piersiowej między uciśnięciami — to w fazie zwolnienia krew wraca do serca. Opieranie się na klatce (niepełna relaksacja) blokuje napełnianie i sprawia, że kolejne uciśnięcie tłoczy pustkę.

pierwsza-pomoc

Peptydy (ANP, BNP) wydzielane przez serce przy jego rozciągnięciu, czyli przeciążeniu objętością, które nasilają diurezę i rozszerzają naczynia. Klinicznie BNP służy jako marker niewydolności serca.

fizjologia

Struktura biegnąca w każdej przestrzeni międzyżebrowej wzdłuż dolnej krawędzi żebra; od góry kolejno żyła, tętnica i nerw (skrót VAN). Dlatego igłę wprowadza się tuż nad krawędzią żebra niższego, by nie trafić w tętnicę międzyżebrową.

anatomia

Pęknięcie tętniaka aorty brzusznej — stan bezpośredniego zagrożenia życia. Klasyczna triada to ból brzucha/pleców, pulsujący (tętniący) guz w jamie brzusznej i hipotensja, ale pełna triada występuje rzadko. U pacjenta >60 lat ból brzucha lub pleców z hipotensją traktuj jako pęknięty AAA, dopóki nie udowodnisz inaczej.

chirurgia-ratunkowa

Mechaniczne udrożnienie tętnicy wieńcowej — w STEMI metoda z wyboru reperfuzji. Celem jest jak najkrótszy czas do otwarcia tętnicy, a czas do PCI docelowo ≤ 120 minut od rozpoznania STEMI.

kardiologia

Leczenie przyczynowe STEMI wykonywane w pracowni hemodynamiki. Pierwotną PCI należy przeprowadzić najlepiej do 120 minut od rozpoznania, bo każda minuta opóźnienia to obumierający mięsień sercowy („czas to mięsień”).

transport-medyczny

Zapalne cytokiny (np. IL-1, IL-6, TNF), które przesuwają w górę nastawę termostatu w podwzgórzu, wywołując gorączkę.

patofizjologia

Sino-fioletowe przebarwienia w najniżej położonych częściach ciała, powstające z grawitacyjnego opadania krwi w naczyniach po ustaniu krążenia. Pojawiają się zwykle po około 30 minutach do 2 godzin, początkowo są przemieszczalne pod uciskiem, później utrwalone. Należą do znamion śmierci pewnych.

medycyna-sadowa

Zasada, że u krytycznego pacjenta urazowego na miejscu zdarzenia spędza się maksymalnie 10 minut, wykonując tylko czynności ratujące życie ('c' i 'A'), a resztę oceny i interwencje realizuje się w drodze do szpitala. Wyraża filozofię 'load and go' zamiast 'stay and play'.

kpp

Trzy płaszczyzny dzielące ciało na sześć przestrzeni: strzałkowa (planum sagittale) dzieli na lewo/prawo, czołowa (planum frontale/coronalis) na przód/tył, a poprzeczna (planum transversum/axialis) na górę/dół.

jezyk-medyczny

USG wykonywane przy łóżku chorego (Point-Of-Care Ultrasound), które w kilkadziesiąt sekund odpowiada na pytania, na które kiedyś czekało się na TK: czy krwawi do brzucha, czy jest płyn w osierdziu, czy jest odma. Wspiera, ale nie zastępuje badania chorego.

radiologia

Łatwość rozprężania płuc. Sztywne płuca (obrzęk, ARDS) mają niską podatność i stawiają opór — worek samorozprężalny „idzie twardo”.

biofizyka

Jednoczesne leczenie dwoma lekami przeciwpłytkowymi (np. ASA + tikagrelor) po wszczepieniu stentu wieńcowego. Żadnego z tych leków nie wolno odstawić bez konsultacji kardiologa, bo grozi to zakrzepem w stencie i ciężkim zawałem.

jezyk-medyczny

Polecenie rzucone bez konkretnego adresata (np. „ktoś niech założy wkłucie”, „podajcie tlen”). Bywa niewykonane, bo każdy liczy na kogoś innego (efekt widza), albo wykonane przez kilka osób naraz, które porzucają swoje zadania. Polecenie należy zawsze kierować imiennie lub przez kontakt wzrokowy.

zarzadzanie-zespolem

Położenie narządu za otrzewną, na tylnej ścianie jamy brzusznej; tak leżą nerki (na wysokości Th12–L3), które są dzięki temu stosunkowo dobrze osłonięte.

anatomia

Błonowa pompa transportu aktywnego, która kosztem ATP wypompowuje z komórki 3 jony sodu i wpompowuje 2 jony potasu. Dzięki temu wnętrze komórki jest ubogie w sód, a bogate w potas, co utrzymuje potencjał błonowy. Przy braku ATP (niedotlenienie) pompa staje, sód i woda wpadają do komórki, a ta puchnie i ginie.

biologia-fizjologia

Regularny powrót do oceny pacjenta po wykonanej interwencji, aby sprawdzić i na głos wypowiedzieć jej efekt. Pokazuje, że zdający kontroluje skutek swojego działania.

ocena-pacjenta

Poród, który w ogromnej większości przypadków przebiega samoistnie ("sam"). Rolą ratownika jest asysta rodzącej, ochrona główki, zabezpieczenie noworodka i czujność na powikłania — czyli uporządkowana asysta ("asystuj, nie szarp"), a nie aktywne "rodzenie" dziecka.

ginekologia-poloznictwo

Poród, którego nie da się już powstrzymać. Rozpoznaje się go, gdy główka napiera na krocze (crowning) i jest widoczna w szparze sromowej, a rodząca ma silne, niepowstrzymane parcie. W tej sytuacji nie przekłada się rodzącej na nosze do transportu, tylko przyjmuje poród na miejscu.

ginekologia-poloznictwo

Postawa, w której ratownik oddziela konieczną ocenę kliniczną od zbędnej i szkodliwej oceny moralnej — nie musi aprobować stylu życia pacjenta, by udzielić mu profesjonalnej pomocy. To narzędzie bezpieczeństwa klinicznego, bo uprzedzenie prowadzi do błędów (np. przeoczenia urazu głowy u „pijanego”).

socjologia

Śródpiersie szersze niż 8 cm w projekcji AP na RTG klatki u leżącego pacjenta. W mechanizmie gwałtownego wyhamowania jest klasycznym sygnałem urazu (rozerwania) aorty piersiowej — stanu bezpośredniego zagrożenia życia — i wskazaniem do pilnego angio-TK.

radiologia

Gwałtowna zmiana ładunku wnętrza komórki z ujemnego na dodatni, gdy pobudzenie otwiera kanały jonowe i jony wpadają do środka. W sercu depolaryzacja wyzwala skurcz i przeskakuje z komórki na komórkę jak fala.

biofizyka

Różnica ładunków po obu stronach błony spoczywającej komórki, wynosząca około −70 do −90 mV (wnętrze ujemne), utrzymywana przez pompę sodowo-potasową. Komórka jest wtedy jak naładowana bateria, gotowa do rozładowania.

biofizyka

Element osłony nerki — wraz z torebką tłuszczową (capsula adiposa) tworzy jej osłonę i ogranicza rozlewanie się krwiaka przy urazie.

anatomia

Powrot krazenia (ROSC) podczas RKO, wykrywany w kapnografii po naglym skoku EtCO2 — serce ruszylo i krew znow niesie CO2 do pluc.

biofizyka

Powrót spontanicznego krążenia (ROSC) — odzyskanie przez pacjenta własnego (spontanicznego) krążenia uzyskane w trakcie resuscytacji. Gdy resuscytujesz pacjenta z VF i uzyskasz ROSC, kolejnym krokiem jest wykonanie 12-odprowadzeniowego EKG i rozpoznanie ewentualnego STEMI; takie EKG na miejscu zdarzenia może aktywować pracownię hemodynamiki, zanim pacjent dotrze do szpitala.

resuscytacja

Osoba odgrywająca rolę poszkodowanego/pacjenta na stacji egzaminacyjnej OSCE, do której zdający podchodzi i na której wykonuje ocenę oraz interwencje (np. tamowanie krwawienia). W ćwiczeniach przed egzaminem rolę pozoranta — obok roli egzaminatora — może odgrywać partner, z którym ćwiczysz.

egzamin-praktyczny

Umowny punkt odniesienia dla wszystkich opisów kierunków w ciele: pacjent stoi wyprostowany, twarz do przodu, ręce wzdłuż ciała, dłonie skierowane do obserwatora (supinacja przedramion), stopy razem. Opis anatomiczny zawsze odnosi się do tej pozycji, niezależnie od rzeczywistego ułożenia pacjenta w chwili badania.

jezyk-medyczny

Ułożenie na boku stosowane u osoby nieprzytomnej, która oddycha prawidłowo i nie ma przeciwwskazań (uraz kręgosłupa). Zapobiega zapadnięciu języka na tylną ścianę gardła oraz spływaniu treści żołądkowej i śliny do dróg oddechowych, czyli zapobiega zachłyśnięciu i utrzymuje drożność dróg oddechowych do przyjazdu ZRM.

pierwsza-pomoc

Pozycja transportowa dla pacjenta nieprzytomnego, ale oddychającego samodzielnie, bez podejrzenia urazu kręgosłupa. Chroni drogi oddechowe: wydzielina i treść spływają na zewnątrz, a język nie zapada. Pozostawienie takiego pacjenta na wznak grozi aspiracją treści żołądkowej i niedrożnością dróg oddechowych.

transport-medyczny

Sposób udrażniania dróg oddechowych u niemowlęcia — głowy nie odgina się na siłę, a pod barki można podłożyć wałek. Wynika to z dużej głowy i wydatnej potylicy, które w pozycji na wznak zginają szyję i przymykają drogi oddechowe.

pediatria-ratunkowa

Klasyczna pozycja przeciwwstrząsowa (Trendelenburg): głowa w dół, nogi wysoko. Nie jest już zalecana rutynowo we wstrząsie — nie poprawia trwale perfuzji narządowej, a utrudnia oddychanie, podnosi ciśnienie wewnątrzczaszkowe i sprzyja aspiracji. We wstrząsie hipowolemicznym bez urazu klatki i głowy pacjent leży płasko na wznak; krótko można rozważyć jedynie uniesienie samych nóg jako doraźny manewr.

transport-medyczny

Ułożenie pacjenta na czas transportu traktowane jako decyzja kliniczna, a nie kwestia wygody. Dobierasz je do dominującego problemu: drożności dróg oddechowych, pracy oddechowej, ciśnienia lub podejrzenia urazu kręgosłupa.

transport-medyczny

Pozycja przyjmowana przez pacjenta w niewydolności oddechowej — siedzący, oparty na rękach. Należy do widocznych objawów pracy oddechowej (obok napięcia MOS i zaciągania międzyżebrzy), które pojawiają się wcześniej niż spadek saturacji (SpO₂) poniżej 90%.

ocena kliniczna

Ułożenie głowy z lekkim zgięciem szyi do przodu (podłożenie ok. 7–10 cm pod potylicę) i jednoczesnym wyprostem głowy w stawie szczytowo-potylicznym. Ustawia w jednej linii trzy osie — jamy ustnej, gardła i krtani — dzięki czemu wejście do tchawicy staje się widoczne. U pacjenta urazowego rezygnuje się z odginania głowy na rzecz stabilizacji w linii.

intensywna-terapia

Półmaska (respirator) chroniąca drogi oddechowe przed cząstkami aerozolu, stosowana przy zakażeniach szerzących się drogą aerozolową (gruźlica, COVID-19, odra). Musi szczelnie przylegać — zarost znosi szczelność. Zwykła maska chirurgiczna nie chroni przed aerozolem.

higiena-epidemiologia

Lek (oksym) dołączany w warunkach szpitalnych w zatruciu związkami fosforoorganicznymi (FOS); reaktywuje acetylocholinoesterazę.

toksykologia-kliniczna

Prawa tętnica wieńcowa (RCA) zaopatruje ścianę dolną lewej komory oraz prawą komorę. Jej zamknięcie daje STEMI ściany dolnej z uniesieniem ST w odprowadzeniach II, III, aVF.

kardiologia

Reguła określająca szybkość dyfuzji gazów: zależy ona od powierzchni wymiany, grubości bariery oraz różnicy ciśnień cząstkowych. W tych trzech miejscach wymiana gazowa może się u pacjenta załamać (rozedma, obrzęk płuc, niskie ciśnienie tlenu).

biofizyka

Zasada mówiąca, że im więcej krwi napłynie do komory w rozkurczu (większy preload), tym silniejszy skurcz i większy SV — ale tylko do pewnego stopnia. W niewydolności serca krzywa się „rozjeżdża” i nadmierny preload prowadzi do obrzęku płuc zamiast wzrostu SV, dlatego agresywny wlew płynów może wtedy zaszkodzić.

fizjologia

Zasada opisująca opór przepływu: opór naczynia zależy od jego promienia w czwartej potędze. Dlatego zwężenie naczynia o połowę zwiększa opór aż 16-krotnie, a niewielki skurcz naczyń dramatycznie podnosi ciśnienie.

biofizyka

Opisuje napięcie ściany zbiornika wypełnionego pod ciśnieniem: napięcie ściany jest proporcjonalne do ciśnienia w środku i do promienia (T ∝ P × r). Im szerszy zbiornik przy tym samym ciśnieniu, tym mocniej napięta jest jego ściana i tym łatwiej pęka.

biofizyka

Zależność I = U / Z łącząca napięcie, prąd i opór (impedancję): przy danym napięciu im większy opór, tym mniej prądu dopłynie do serca.

biofizyka

Obciążenie wstępne — stopień wypełnienia komory krwią przed skurczem, odpowiadający objętości końcoworozkurczowej (EDV). Zwiększa je m.in. wlew płynów, a obniżają krwotok i odwodnienie.

hemodynamika

Podanie 100% tlenu przez ok. 3 minuty przed intubacją, aby stworzyć rezerwę tlenową na czas bezdechu podczas zabiegu.

intensywna-terapia

Oznaczenie masywnego krwotoku zewnętrznego jako priorytetu C w schemacie urazowym — zatrzymanie tryskającego krwawienia wyprzedza nawet drogi oddechowe, ponieważ pacjent wykrwawi się szybciej, niż się udusi.

traumatologia

Poziom profilaktyki, którego celem jest zapobieżenie wystąpieniu choroby u osoby zdrowej, działający przed zachorowaniem; jej klasycznym przykładem są szczepienia, a także higiena rąk i edukacja zdrowotna.

higiena-epidemiologia

Postępowanie zapobiegające zakażeniu po kontakcie z materiałem zakaźnym (np. po zakłuciu). Jest tym skuteczniejsza, im wcześniej się ją włączy — dla HIV należy ją wdrożyć jak najszybciej (najlepiej w ciągu godzin), a profilaktyka WZW B zależy od stanu zaszczepienia.

kontrola-zakazen

Poziom profilaktyki, którego celem jest ograniczenie skutków i powikłań rozwiniętej choroby; działa po rozwinięciu choroby. Przykłady: rehabilitacja po udarze, zapobieganie kolejnym zawałom, opieka nad przewlekle chorym.

higiena-epidemiologia

Poziom profilaktyki nastawiony na wczesne wykrycie i leczenie choroby w jej wczesnej, często bezobjawowej fazie, zanim się rozwinie; przykłady to badania przesiewowe (cytologia, mammografia).

higiena-epidemiologia

Klasyfikacja pacjentów z ostrą niewydolnością serca według rzutu serca (ciepły = dobry rzut, zimny = niski rzut) oraz zastoju (mokry = zastój, suchy = bez zastoju). Profil wyznacza strategię leczenia — np. 'ciepły i mokry' to obrzęk płuc leczony diuretykiem, NTG i CPAP, a 'zimny i mokry' to wstrząs kardiogenny wymagający inotropów.

ocena kliniczna

Ogłaszany w Polsce corocznie kalendarz szczepień, który dzieli szczepienia na obowiązkowe (bezpłatne, wynikające z przepisów) i zalecane (rekomendowane, często odpłatne).

higiena-epidemiologia

Promieniowanie wykorzystywane w RTG i TK, ktore niesie ryzyko uszkodzenia DNA i w dlugim horyzoncie ryzyko nowotworowe. Z tego powodu przy badaniach z jego uzyciem obowiazuje zasada ALARA.

radiologia

Szeroki proces umożliwiający ludziom zwiększenie kontroli nad własnym zdrowiem i jego poprawę; działa na całą populację i jej środowisko. Najszersze z omawianych pojęć.

zdrowie-publiczne

Napad drgawkowy w przebiegu gorączki u dziecka w wieku 6 mies. – 5 lat, bez infekcji OUN i zaburzeń metabolicznych. Jest uogólniony, trwa <15 min, nie nawraca w ciągu 24 h i nie pozostawia ubytków neurologicznych; zwykle łagodny i samoograniczający.

pediatria-ratunkowa

Trzystopniowy protokół stopniowanej eskalacji zaniepokojenia: (1) „Jestem zaniepokojony” (I'm Concerned) — zgłoszenie obserwacji, (2) „Czuję się niekomfortowo” (I'm Uncomfortable) — oczekiwanie wyjaśnienia lub zmiany, (3) „Stop, to jest niebezpieczne” (Stop, this is unsafe) — twarde zatrzymanie akcji. Każdy członek zespołu ma obowiązek eskalacji niezależnie od stażu.

psychologia-komunikacja

Przechwycenie (capture) — skuteczna stymulacja przezskórna: po każdym impulsie stymulatora pojawia się szeroki zespół QRS, a co najważniejsze — wyczuwalne tętno. Capture zawsze potwierdzaj mechanicznie, badając tętno, a nie tylko patrząc na monitor, bo zapis może oszukiwać (artefakty stymulacji).

mcr-zaawansowane

Mechanizm hipoksemii, w którym krew omija wentylowane pęcherzyki, przepływając przez pęcherzyki niewentylowane. Słabo reaguje na tlen, bo tlen nie dociera do przeciekającej krwi; występuje w obrzęku płuc, ARDS i niedodmie, a skutecznym rozwiązaniem jest dodatnie ciśnienie (CPAP/BiPAP).

patofizjologia

Mechanizm w sepsie, w którym uszkodzony śródbłonek przepuszcza osocze do tkanek, prowadząc do względnej hipowolemii i obrzęków.

patofizjologia

Przeciwciała przeciw antygenowi powierzchniowemu wirusa WZW B, których poziom oznacza się po pełnym cyklu szczepień przeciw WZW B. Wynik ≥10 mIU/ml oznacza skuteczną odpowiedź poszczepienną (odporność) i znacznie upraszcza postępowanie po ekspozycji.

higiena-epidemiologia

Oddzielenie łożyska przed porodem dające silny ból oraz twardą, tkliwą, napiętą ('deskowatą') macicę. Krwawienie bywa ukryte (krew za łożyskiem), więc wstrząs jest niewspółmierny do widocznej krwi.

ginekologia-poloznictwo

Najmocniejszy typ dowodu, znajdujący się na szczycie hierarchii EBM. Polega na łączeniu i ważeniu wyników wielu rygorystycznych badań z randomizacją (RCT). Jego jakość zależy od jakości włączonych badań.

metodologia-badan

Przejściowy epizod niedokrwienia mózgu z objawami neurologicznymi ustępującymi w ciągu <24 h. Mimo ustąpienia objawów wymaga pilnej hospitalizacji ze względu na ryzyko udaru w ciągu 48 h.

jezyk-medyczny

Każde przemieszczenie pacjenta z zachowaniem jednej linii głowa–szyja–tułów–miednica, bez skręcania i zginania kręgosłupa. Ruch wykonuje cały zespół jednocześnie i powoli, pod komendą osoby trzymającej głowę.

traumatologia

Powietrze w górnych i przewodzących drogach oddechowych (ok. 150 mL), które przy oddychaniu się porusza, ale nigdy nie dociera do pęcherzyków i nie bierze udziału w wymianie gazowej. Przy płytkich, szybkich oddechach stanowi większość każdej porcji powietrza, więc pacjent może się dusić mimo pozornie prawidłowej wentylacji minutowej.

fizjologia

Przewlekła choroba układu oddechowego typowa dla palaczy (i byłych palaczy) po 40. roku życia, przebiegająca z tylko częściowo odwracalną obturacją oskrzeli; jej zaostrzenie najczęściej wywołuje infekcja dróg oddechowych. W przeciwieństwie do astmy obturacja nie wraca w pełni do normy, a cel kontrolowanej tlenoterapii jest niższy (88–92% wobec 94–98% w astmie).

choroby-wewnetrzne

Umieszczenie pacjenta w szpitalu psychiatrycznym mimo braku jego zgody, dopuszczalne na podstawie Ustawy o ochronie zdrowia psychicznego. Formalnie kwalifikuje je lekarz po osobistym zbadaniu pacjenta, a przyjęcie podlega kontroli sądu opiekuńczego; rolą ZRM jest rozpoznać zagrożenie i bezpiecznie dowieźć pacjenta.

prawo-medyczne

Dopuszczone prawem środki stosowane wobec pacjenta, gdy deeskalacja zawiedzie, a pacjent zagraża życiu lub zdrowiu swojemu albo innych osób. Ustawa o ochronie zdrowia psychicznego przewiduje cztery formy: przytrzymanie, przymusowe podanie leku, unieruchomienie i izolację. Musi być proporcjonalny, stosowany w sposób najmniej uciążliwy i poprzedzony uprzedzeniem pacjenta.

psychiatria-ratunkowa

Przyrząd do udrażniania dróg oddechowych (np. rurka i-gel, LMA), który opiera się na okolicy języka i tylnej ścianie gardła, a nie wchodzi do tchawicy. Prawidłowy rozmiar dobiera się według masy ciała, co decyduje o szczelności i skutecznej wentylacji.

sprzęt medyczny

Przyrządy do przyrządowego udrażniania dróg oddechowych, np. maska krtaniowa, rurka krtaniowa i i-gel. Ratownik medyczny zakłada je samodzielnie; u pacjenta z zachowanym krążeniem są standardem z wyboru (intubację dotchawiczą wykonuje się w NZK).

mcr-procedury

Forma przymusu bezpośredniego polegająca na krótkotrwałym unieruchomieniu pacjenta siłą. W warunkach ZRM najczęstsza — umożliwia badanie, podanie leku i transport.

psychiatria-ratunkowa

Metoda psychoterapii wymieniana w lekcji jako jeden ze skutecznych sposobów leczenia PTSD — obok EMDR i leków z grupy SSRI.

zdrowie-psychiczne

Największa darmowa baza piśmiennictwa biomedycznego, prowadzona przez amerykańską Bibliotekę Medyczną; pierwsze miejsce, w którym szuka się dowodów do pracy i do praktyki.

metodologia-badan

Pulsoksymetria (SpO2) — pomiar saturacji krwi tlenem; element minimalnego zestawu monitorowania pacjenta krytycznego, z docelową wartością zwykle 94–98%.

monitorowanie

Piąty punkt osłuchowy serca, położony w III międzyżebrzu przy mostku po lewej stronie. Nie odpowiada pojedynczej zastawce — służy do osłuchu ogólnego i wg lekcji zwykle od niego zaczyna się osłuchiwanie.

osłuchiwanie

Punkt na brzuchu położony w 1/3 odległości od kolca biodrowego do pępka. Jego bolesność (tkliwość) przy palpacji wskazuje na zapalenie wyrostka robaczkowego.

anatomia

Punkt na brzuchu leżący w 1/3 odległości od kolca biodrowego przedniego górnego do pępka, badany przy podejrzeniu zapalenia wyrostka robaczkowego. Ból i obrona mięśniowa w tym miejscu to klasyczny obraz apendycytu.

diagnostyka

Miejsce na ścianie klatki piersiowej, gdzie daną zastawkę słychać najgłośniej. Nie pokrywa się z anatomicznym położeniem zastawki, ponieważ dźwięk jej pracy płynie ze strumieniem krwi i najgłośniej słychać go tam, dokąd krew jest tłoczona.

osłuchiwanie

Miejsce zakladane po segregacji pierwotnej zdarzenia masowego, zorganizowane z podzialem na strefy kolorow. To w nim prowadzi sie segregacje wtorna poszkodowanych.

medycyna-katastrof

Kroki na stacji kluczowe dla bezpieczeństwa lub skuteczności (np. sprawdzenie bezpieczeństwa miejsca zdarzenia), które checklista powinna wyróżniać. Ich pominięcie dyskwalifikuje niezależnie od reszty — można wykonać 9 z 10 kroków i wciąż nie zaliczyć.

dydaktyka-medyczna

Dwa typy pytań w wywiadzie. Otwarte ('Jak to się zaczęło?', 'Co Pana boli?') dają szerszy obraz i ujawniają nieoczekiwane objawy — stosuje się je na początku. Zamknięte ('Czy boli przy oddychaniu?') są ukierunkowane i szybkie — służą potwierdzeniu lub wykluczeniu hipotez. Reguła: zacząć otwartymi, zawężać zamkniętymi.

psychologia-komunikacja

Pytania, które podpowiadają pacjentowi odpowiedź (np. 'Boli Pana w lewym ramieniu, prawda?'). Pacjent w stresie potwierdzi je nawet wbrew faktom — chcąc się przypodobać lub skończyć rozmowę — przez co wywiad zostaje zniekształcony od podstaw. Należy pytać neutralnie.

psychologia-komunikacja

Skala do szybkiej, przyłóżkowej oceny podejrzenia sepsy u pacjenta z zakażeniem. Sepsę podejrzewasz przy spełnieniu co najmniej 2 z 3 kryteriów: częstość oddechów ≥ 22/min, zaburzony stan świadomości (GCS < 15) oraz ciśnienie skurczowe ≤ 100 mmHg.

medycyna-stany-nagle

Rana zadana narzędziem ostrym, krawędziowym (nóż, szkło). Ma brzegi równe i gładkie, bez otarć i bez mostków tkankowych; jej długość jest zwykle większa niż głębokość.

medycyna-sadowa

Rana zadana narzędziem ostrym zakończonym ostrzem (nóż, śrubokręt). Jej głębokość jest większa niż szerokość, a niewielki otwór na skórze może maskować głęboki kanał uszkadzający narządy wewnętrzne — dlatego nawet 'małej' rany kłutej klatki czy brzucha nie wolno lekceważyć.

medycyna-sadowa

Rana zadana pociskiem z broni palnej. Może mieć otwór wlotowy (zwykle okrągły, z rąbkiem otarcia) oraz wylotowy (często większy, gwiaździsty), przy czym nie zawsze widoczne są oba; przy strzale z bliska wokół rany bywa osmalenie lub tatuaż prochowy.

medycyna-sadowa

Rana powstała od narzędzia tępego (pałka, upadek, uderzenie). Ma brzegi nierówne, otarte i podbiegnięte krwią oraz mostki tkankowe w dnie rany, czyli drobne pasma tkanki łączące jej brzegi. To właśnie obecność mostków tkankowych odróżnia ją od rany ciętej.

medycyna-sadowa

Otarcie w postaci obwódki wokół okrągłego otworu wlotowego rany postrzałowej (wlot jest zwykle okrągły z rąbkiem otarcia). Razem z osmaleniem i tatuażem prochowym stanowi dla śledczych istotną wskazówkę o odległości strzału — ratownik ma je opisać, a nie interpretować.

medycyna-sadowa

Ponowne nakładanie nasadki z powrotem na zużytą igłę. Zgodnie z zasadą bezpiecznej pracy nie wykonuje się tej czynności, ponieważ jest najczęstszą przyczyną zakłuć.

higiena-epidemiologia

Dwa typy receptorów przekaźnictwa parasympatycznego/cholinergicznego. Muskarynowe (M) leżą na narządach efektorowych (serce, oskrzela, gruczoły, jelita) i blokuje je atropina. Nikotynowe (N) są w zwojach autonomicznych i na płytce nerwowo-mięśniowej mięśni szkieletowych — działają na nie leki zwiotczające (sukcynylocholina, rokuronium) używane przy intubacji.

farmakologia

Różnica ryzyka między grupą leczoną a kontrolną wyrażona w punktach procentowych; pokazuje realną skalę korzyści dla pacjenta i służy do obliczenia NNT (NNT = 1/ARR).

statystyka-medyczna

Miara mówiąca, o ile procent (relatywnie) mniejsze jest ryzyko w grupie leczonej. Efektowna, ale myląca bez podania ryzyka wyjściowego — taką redukcję podają zwykle nagłówki typu „lek zmniejsza śmiertelność o 30%”.

statystyka-medyczna

Urządzenie umieszczone między butlą a pacjentem, które obniża wysokie ciśnienie tlenu z butli (ok. 150–200 barów) do bezpiecznego, użytkowego ciśnienia (ok. kilku barów). Współpracuje z przepływomierzem dawkującym tlen w L/min.

biofizyka

Nadbrzusze — środkowy górny kwadrant, powyżej pępka, między łukami żebrowymi. Ból w tej okolicy (ból epigastryczny) wiąże się z OZW, pancreatitis (zapaleniem trzustki), wrzodem trawiennym i GERD.

jezyk-medyczny

Mnemotechnika przypominająca, że przeponę unerwia nerw przeponowy (n. phrenicus) pochodzący z segmentów rdzenia C3-C5. Uraz rdzenia powyżej C3 daje paraliż przepony i brak samodzielnego oddechu, a uraz na C4 — oddech typu „sniffing" oparty tylko na mięśniach pomocniczych.

medycyna ratunkowa

Szybki (ok. 5 min) format debriefingu, w którym każdy uczestnik mówi krótko jedną rzecz, która poszła dobrze (+), i jedną do poprawy (delta) — bez oceniania, bez szukania winnych, bez hierarchii. Utrzymuje omówienie krótkim, konstruktywnym i bezpiecznym psychologicznie.

psychologia-komunikacja

Uproszczony sposób szacowania powierzchni oparzenia: dłoń pacjenta wraz z palcami odpowiada około 1% jego TBSA. Przydatna przy małych, rozsianych oparzeniach.

oparzenia

Szybka metoda oszacowania powierzchni oparzenia (TBSA) w terenie: ciało dorosłego dzieli się na regiony stanowiące 9% lub jego wielokrotność (głowa i szyja 9%, każde ramię 9%, przód i tył tułowia po 18%, każda noga 18%, krocze 1%).

oparzenia

Zasada opisująca asymetrię hormonalnej regulacji cukru: tylko jeden hormon (insulina) obniża glikemię, a pięć hormonów ją podnosi. Ta nierównowaga sprawia, że hipoglikemia jest stanem nagłym wymagającym natychmiastowego działania, podczas gdy hiperglikemia — poza DKA — zwykle daje więcej czasu na reakcję.

fizjologia

Zasada bezpiecznego podania leku obejmująca pięć elementów: właściwy pacjent, właściwy lek, właściwa dawka, właściwa droga i właściwy czas. Stosuje się ją przy każdym podaniu leku.

bezpieczenstwo-lekowe

Przygotowanie leku w postaci proszku (fiolka) poprzez rozpuszczenie go odpowiednim rozpuszczalnikiem, wykonywane zgodnie z ulotką (np. niektóre antybiotyki).

farmakologia-postaci-lekow

Algorytm resuscytacji noworodka wdrażany, gdy noworodek nie oddycha, oddycha nieskutecznie (gaspy) lub ma tętno poniżej 100/min. U noworodka problemem jest najczęściej oddech/wentylacja, dlatego kluczowe są oddechy upowietrzniające płuca.

neonatologia-resuscytacja

Badanie wykorzystujace pole magnetyczne i fale radiowe, bez promieniowania jonizujacego, swietne do tkanek miekkich, mozgu i rdzenia. W ostrym ratownictwie rzadko jest pierwszym wyborem, bo jest wolne, mniej dostepne i niebezpieczne przy metalu (implanty, niemonitorowany sprzet).

radiologia

Pierwsza i najważniejsza czynność u pacjenta z podejrzeniem urazu kręgosłupa szyjnego: ujęcie głowy dłońmi po obu stronach i utrzymanie jej w osi z tułowiem w pozycji neutralnej, bez zginania, obracania i odchylania. Rozpoczyna się ją natychmiast i nie zwalnia, dopóki głowa nie zostanie unieruchomiona mechanicznie. Ma pierwszeństwo nad kołnierzem.

traumatologia

Sposób udrożnienia dróg oddechowych: jedna ręka odgina głowę do tyłu na czole, a palce drugiej unoszą żuchwę. Odsuwa to język od tylnej ściany gardła i udrażnia drogi oddechowe — bez tego u nieprzytomnego ocena oddechu może być fałszywie ujemna.

drogi-oddechowe

Uciśnięcia nadbrzusza u zadławionego: ratownik stoi za poszkodowanym, obejmuje go, pięść umieszcza w nadbrzuszu (między pępkiem a wyrostkiem mieczykowatym) i wykonuje energiczne uciśnięcia do wewnątrz i ku górze. Gwałtowny wzrost ciśnienia w klatce ma wypchnąć ciało obce niczym „sztuczny kaszel”.

pierwsza-pomoc

Resuscytacja krążeniowo-oddechowa (ang. Cardiopulmonary Resuscitation, CPR): uciśnięcia klatki piersiowej z częstością 100–120/min i głębokością 5–6 cm, w stosunku 30:2 lub ciągłe uciśnięcia przy zabezpieczonych drogach oddechowych. Uciśnięcia podtrzymują minimalny przepływ przez mózg i serce, dzięki czemu rytm pozostaje dłużej „defibrylowalny” — RKO kupuje czas dla defibrylacji. Prowadzona bezprzyrządowo i przyrządowo (maska, worek samorozprężalny); razem z AED tworzy BLS.

resuscytacja

Postępowanie rozpoczynane po utracie przytomności u zadławionego. Uciśnięcia klatki piersiowej (w schemacie 30:2) nie tylko podtrzymują krążenie, ale też wytwarzają ciśnienie mogące wytłoczyć ciało obce; przy każdym otwarciu dróg oddechowych sprawdza się wzrokiem jamę ustną.

pierwsza-pomoc

Resuscytacja prowadzona wyłącznie ciągłymi uciśnięciami z częstością 100–120/min, gdy ratownik nie jest przeszkolony lub nie chce wykonywać oddechów. Jest wyraźnie lepsza niż brak RKO, bo w pierwszych minutach we krwi pozostaje jeszcze zapas tlenu, który uciśnięcia pomagają rozprowadzić.

pierwsza-pomoc

Przepisy o ochronie danych osobowych; dane o zdrowiu są danymi szczególnej kategorii (danymi wrażliwymi) chronionymi przez RODO.

ochrona-danych

Wg Talcotta Parsonsa choroba to rodzaj roli społecznej z przypisanymi prawami i obowiązkami. Prawa: zwolnienie z normalnych obowiązków (proporcjonalnie do ciężkości choroby) oraz brak winy za chorobę. Obowiązki: dążenie do wyzdrowienia oraz szukanie kompetentnej pomocy i współpraca w leczeniu. To warunkowa wymiana: społeczeństwo zwalnia chorego z części zobowiązań, a w zamian wymaga starania o zdrowie.

socjologia

Zasada, według której rozpoznanie psychiatryczne stawia się dopiero po wykluczeniu somatycznych, odwracalnych przyczyn zaburzeń zachowania. Najpierw szuka się odwracalnej przyczyny ratującej życie, a dopiero potem uznaje stan za psychiatryczny.

psychiatria-ratunkowa

Roztwór o stężeniu zbliżonym do osocza (np. 0,9% NaCl, mleczan Ringera), który nie przesuwa wody do ani z komórek, dlatego jest bezpieczny w resuscytacji płynowej. W odróżnieniu od niego płyny hipotoniczne wpędzają wodę do komórek, a hipertoniczne ją z nich wyciągają.

biologia-fizjologia

Zależność, zgodnie z którą pH krwi zależy od stosunku HCO₃⁻ / pCO₂ — czyli od równowagi między tym, co regulują nerki (HCO₃⁻), a tym, co regulują płuca (pCO₂).

gospodarka kwasowo-zasadowa

Skrót używany w polskiej dokumentacji w dwóch znaczeniach. (1) RR/BP — ciśnienie tętnicze (skurczowe/rozkurczowe): norma < 140/90 mmHg, a w terenie SBP > 90; SBP < 90 = wstrząs hipowolemiczny lub kardiogenny (alarm), SBP > 180 = przełom nadciśnieniowy. (2) RR (oddech) — Respiratory Rate, czyli częstość oddechów: norma 12–20/min; RR > 25 = wzmożona praca oddechowa, rozważ NIV; RR < 8 = depresja oddechu, wentylacja wspomagana.

terminologia

Przyrząd do udrażniania dróg oddechowych lepiej tolerowany przy zachowanych odruchach niż rurka ustno-gardłowa; należy jej unikać przy podejrzeniu złamania podstawy czaszki.

mcr-drogi-oddechowe

Przyrząd podtrzymujący drożność dróg oddechowych u pacjenta nieprzytomnego bez odruchu gardłowego; u pacjenta z zachowanym odruchem wywoła wymioty i aspirację. Rozmiar dobiera się, mierząc od kącika ust do kąta żuchwy (lub płatka ucha).

mcr-drogi-oddechowe

Protokół USG (POCUS) u pacjenta we wstrząsie o niejasnej przyczynie. Ocenia trzy obszary wg schematu „pompa–zbiornik–rury": serce (pompa), objętość/płyn (zbiornik) i duże naczynia (rury). Pełna nazwa: Rapid Ultrasound in SHock.

radiologia

Stosunek ryzyka w grupie leczonej do ryzyka w grupie kontrolnej. RR < 1 oznacza, że interwencja zmniejsza ryzyko, a RR = 1 oznacza brak efektu.

statystyka-medyczna

Drgawki u ciężarnej (ciąża powyżej 20. tygodnia) jako odwracalna przyczyna napadu, w której lekiem z wyboru jest siarczan magnezu, a nie benzodiazepina.

neurologia-ratunkowa

Rzut serca (CO) — wielkość pełniąca rolę przepływu krwi w krążeniu; w hemodynamicznym równaniu (odpowiedniku prawa Ohma) ciśnienie ≈ rzut serca × opór naczyniowy (BP ≈ CO × SVR).

biofizyka

Szybko działający beta2-mimetyk rozszerzający oskrzela, lek pierwszego rzutu w obturacji. W zakresie MCR ratownik podaje go w nebulizacji (zwykle 2,5–5 mg) napędzanej tlenem; nebulizację można powtarzać.

farmakologia

Akronim porządkujący wywiad — pozwala szybko zebrać kluczowe informacje od pacjenta, rodziny lub świadków, nie zapominając o żadnym istotnym elemencie. Oznacza: Symptoms (objawy), Allergies (alergie), Medications (leki), Past medical history (choroby przewlekłe), Last meal (ostatni posiłek), Events (okoliczności). Zbierasz go po wstępnej ocenie ABCDE lub równolegle, jeśli pacjent jest stabilny.

medycyna-ratunkowa

Odsetek hemoglobiny wysyconej tlenem, który pulsoksymetr wylicza z proporcji absorpcji światła czerwonego i podczerwonego. Mierzy samo wysycenie, a nie to, czym hemoglobina jest wysycona ani ile tlenu realnie dociera do tkanek.

biofizyka

Ustrukturyzowany schemat przekazywania informacji o pacjencie (np. od ZRM do zespołu SOR), dający zwięzłość i kompletność. Kolejność liter to: S — Sytuacja, B — Tło (Background), A — Ocena (Assessment), R — Rekomendacja.

przekazywanie-pacjenta

Schemat oceny pacjenta, w którym najpierw sprawdza się drogi oddechowe (A), oddech (B) i krążenie (C), bo to one zabijają najszybciej. W ostrym brzuchu krążenie (C) ocenia się równolegle z badaniem brzucha ze względu na ryzyko masywnego krwawienia wewnętrznego.

chirurgia-ratunkowa

Systematyczny schemat oceny pacjenta w stanie zagrożenia w stałej kolejności priorytetów: c (masywny krwotok), A (drogi oddechowe), B (oddychanie), C (krążenie), D (świadomość), E (ekspozycja). Małe 'c' jest pierwsze, ponieważ masywny krwotok zewnętrzny zabija szybciej — często w 3 minuty — niż niedrożne drogi oddechowe.

kpp

Ustrukturyzowany schemat przekazania pacjenta, w którym informacje podaje się zwięźle, w stałej kolejności i bez dygresji: I – Identyfikacja (kto przekazuje, kto pacjent, skąd transport), S – Sytuacja (główny problem), B – Tło/Background (wywiad, choroby, leki, alergie, okoliczności), A – Ocena/Assessment (aktualne parametry i stan), R – Zalecenia/Recommendation (co zrobiono, co podano, czego pacjent potrzebuje, na co uważać).

przekazanie-pacjenta

Schemat oceny stosowany w środowiskach taktycznych (TCCC) i przy zdarzeniach masowych, odpowiadający priorytetom cABCDE: M (Massive bleeding), A (Airway), R (Respirations), C (Circulation), H (Hypothermia/Head). W odróżnieniu od cABCDE wyodrębnia hipotermię jako osobny priorytet, co jest istotne przy urazach pola walki.

kpp

Schemat budowania precyzyjnego, wyszukiwalnego pytania klinicznego, złożony z czterech elementów: P — pacjent/problem, I — interwencja, C — porównanie, O — efekt/wynik. Zamienia ogólną ciekawość w precyzyjne pytanie, które od razu podpowiada, jakich badań szukać.

metodologia-badan

Schemat zwięzłego przekazania pacjenta w OIT (sytuacja, tło, ocena, zalecenia), dzięki któremu zespół przejmujący w kilkadziesiąt sekund wie, kogo dostaje i co już zrobiono.

intensywna-terapia

Proces, który pacjent przechodzi po przywiezieniu na SOR, zanim trafi do lekarza. Ustala, jak pilnie potrzebuje on pomocy, niezależnie od kolejności przyjazdu — dzięki temu pacjent z zawałem zostaje przyjęty przed pacjentem ze skręconą kostką, nawet jeśli przyszedł później.

medycyna-ratunkowa

Powtórna, bardziej szczegółowa ocena poszkodowanych prowadzona w punkcie zbiórki rannych. Jest obowiązkowa, bo stan poszkodowanych zmienia się w czasie i przydzielona kategoria triage może ulec zmianie.

medycyna-katastrof

Zagrażająca życiu dysfunkcja narządów wywołana nieprawidłową, rozregulowaną odpowiedzią organizmu na zakażenie. To nie zwykła silna infekcja, lecz stan, w którym reakcja na zakażenie zaczyna uszkadzać własne narządy (krążenie, nerki, mózg, płuca); nierozpoznana szybko prowadzi do wstrząsu septycznego i śmierci.

medycyna-stany-nagle

Społeczna rola chorego — to, jak otoczenie traktuje chorego i czego od niego oczekuje. Społeczny wymiar choroby, obok obiektywnej patologii (disease) i subiektywnego przeżycia (illness).

socjologia

Uogólniona reakcja zapalna, która wymknęła się spod kontroli miejscowej; rozpoznawana, gdy spełnione są co najmniej 2 kryteria (temperatura, tętno, częstość oddechów, leukocyty poza normą). Jest niespecyficzna, bo może wystąpić także w urazie, oparzeniu czy zapaleniu trzustki.

patofizjologia

Punktowa ocena stanu noworodka bezpośrednio po urodzeniu, oparta na 5 parametrach: wygląd (zabarwienie skóry), puls (czynność serca), grymas (reakcja na bodziec), aktywność (napięcie mięśni) i oddech. Ocenia się ją w 1. i 5. minucie życia (7–10 pkt — stan dobry, 4–6 — średni, 0–3 — ciężki), przy czym decyzje resuscytacyjne podejmuje się na bieżąco wg oddechu i tętna, a nie czekając na wynik punktacji.

ginekologia-poloznictwo

Rozszerzona wersja skali FAST, która dodaje na początku B (Balance) — nagłe zaburzenia równowagi/chodu — oraz E (Eyes) — nagłe zaburzenia widzenia. Wyłapuje udary tylnego krążenia (móżdżek, pień mózgu), które samo FAST może przeoczyć.

skale-oceny

Czterostopniowa klasyfikacja opisująca, jak dużą część głośni widać podczas laryngoskopii. Stopień I to pełna szpara głośni (intubacja łatwa), stopień IV to brak widoczności nawet nagłośni; stopnie III–IV zapowiadają trudną intubację i konieczność planu B.

intubacja

Skala oceny bólu stosowana u dzieci poniżej 4–5 lat — pokazuje się obrazki twarzy, a dziecko wskazuje twarz odpowiadającą swojemu bólowi.

ocena-bolu

Podstawowe, szybkie narzędzie przesiewowe udaru. Litery oznaczają: F (Face) — opadnięcie kąta ust/asymetria twarzy, A (Arm) — niedowład i opadanie ramienia, S (Speech) — zaburzenia mowy, T (Time) — ustalenie dokładnej godziny wystąpienia objawów.

skale-oceny

Skala oceny bólu stosowana u pacjenta nieprzytomnego lub niemówiącego, oparta na obserwacji zachowania (Face, Legs, Activity, Cry, Consolability) — oceniasz zachowanie, nie deklarację pacjenta.

ocena-bolu

Skala oceny poziomu przytomności; punkt odniesienia stanu świadomości, który powtarza się w trakcie transportu pacjenta neurologicznego.

Neurologia

Skala oceniająca obiektywnie poziom przytomności w trzech kategoriach: otwieranie oczu (E, max 4), odpowiedź słowna (V, max 5) i odpowiedź ruchowa (M, max 6). Suma punktów wynosi od 3 (brak jakiejkolwiek reakcji) do 15 (pełna przytomność); zawsze zapisuje się rozbicie, np. E3 V4 M5.

neurologia-ratunkowa

Siedmiostopniowa skala (I–VII) opisująca ciężkość stanu pacjenta na miejscu zdarzenia, a nie rozpoznanie. NACA VI oznacza zatrzymanie krążenia z resuscytacją, a NACA VII zgon na miejscu.

jezyk-medyczny

Numeryczna skala oceny bólu od 0 do 10, gdzie 0 oznacza brak bólu, a 10 najgorszy ból w życiu; pacjent sam ocenia natężenie. Stosowana u dorosłych, a pomiar powtarza się po każdej interwencji, bo zmiana NRS to obiektywny wskaźnik skuteczności leczenia.

ocena-bolu

Skala służąca do pomiaru głębokości sedacji, obejmująca zakres od -5 do +4: wartości dodatnie (+1 do +4) opisują pobudzenie, 0 to pacjent spokojny i czujny, a wartości ujemne (-1 do -5) opisują pogłębiającą się sedację — od senności do braku reakcji na bodźce. Cel u większości wentylowanych pacjentów to RASS 0 do -2.

intensywna-terapia

Skala udarowa Cincinnati (CPSS) — trójelementowy test bardzo zbliżony do FAST, szeroko stosowany w ratownictwie. Ocenia opadnięcie twarzy, opadanie ramienia oraz mowę. Nieprawidłowy choćby jeden element istotnie zwiększa prawdopodobieństwo udaru i wymaga pilnego transportu do oddziału udarowego.

skale-oceny

Uszkodzenie aparatu więzadłowo-torebkowego bez trwałego przemieszczenia powierzchni stawowych.

traumatologia

Stan nagły w obrębie jądra w mosznie: ostry, silny ból i jądro „podciągnięte" wyżej. Musi być rozpoznany w ciągu ~6 godzin — inaczej dochodzi do martwicy (wyścig z czasem).

medycyna ratunkowa

Protokół przekazywania złych wiadomości, pierwotnie opracowany dla onkologii, ale stosowany w ratownictwie. Składa się z sześciu kroków: Setting (otoczenie), Perception (co rodzina wie), Invitation (zaproszenie), Knowledge (informacja), Emotions (emocje) i Strategy/Summary (podsumowanie i plan). Każdy krok ma na celu zmniejszenie traumy u odbiorcy.

psychologia-komunikacja

Pozamedyczne czynniki i warunki życia (dochód, wykształcenie, praca, mieszkanie, wsparcie społeczne, dostęp do opieki), które wpływają na to, jak długo i jak zdrowo żyjemy. Według lekcji większość różnic w zdrowiu populacji wynika z tych warunków, a nie z samego dostępu do leczenia.

socjologia

Dawna metoda oceny stabilności miednicy polegająca na uciskaniu i „sprężynowaniu” talerzy biodrowych. Jest przeciwwskazana, bo powtarzany nacisk może zerwać powstający skrzep, przemieścić odłamy i nasilić krwotok.

traumatologia

Kliniczna klasyfikacja hipotermii oparta na stanie pacjenta, a nie na dokładnym pomiarze temperatury: HT I (32–35°C, świadomy, drży), HT II (28–32°C, senny, brak drżenia), HT III (24–28°C, nieprzytomny, oddech zachowany), HT IV (<24°C, zatrzymanie krążenia). Ustąpienie drżenia sygnalizuje przejście do poważnego stadium.

medycyna ratunkowa

Stan polegający na nagłym lub przewidywanym w krótkim czasie pojawieniu się objawów pogarszania zdrowia, którego bezpośrednim następstwem może być poważne uszkodzenie funkcji organizmu, uszkodzenie ciała lub utrata życia. Jest warunkiem koniecznym i ramą prawną podejmowania MCR.

mcr-podstawy

Wysokie ciśnienie tętnicze z towarzyszącymi objawami ostrego uszkodzenia narządów (np. obrzęk płuc, zawał, udar, encefalopatia, rozwarstwienie aorty, rzucawka). Wymaga pilnego, często dożylnego leczenia w szpitalu i szybkiego transportu.

kardiologia

Stan bezpośredniego zagrożenia życia rozpoznawany, gdy napad drgawkowy trwa dłużej niż 5 minut albo gdy występują co najmniej dwa napady bez odzyskania przytomności pomiędzy nimi. Granicę obniżono z dawnych 30 minut do 5 minut, bo po tym czasie napady przestają ustępować samoistnie.

neurologia-ratunkowa

Samo wysokie ciśnienie tętnicze (np. 200/120) bez objawów uszkodzenia narządów (hypertensive urgency). Wymaga stopniowego obniżania ciśnienia — zwykle doustnie, w ciągu godzin — bez gwałtownej interwencji; gwałtownego zbijania ciśnienia należy unikać (grozi hipoperfuzją mózgu, serca i nerek).

kardiologia

Nadciśnienie pojawiające się po 20. tygodniu ciąży z białkomoczem i/lub objawami narządowymi. Objawy alarmowe to m.in. silny ból głowy, zaburzenia widzenia, ból w nadbrzuszu, obrzęki i hiperrefleksja.

ginekologia-poloznictwo

Czterokrokowy algorytm szybkiej segregacji poszkodowanych dorosłych w zdarzeniu masowym (chodzenie -> oddech -> perfuzja -> świadomość). Na etapie segregacji dozwolone są tylko dwie interwencje: udrożnienie dróg oddechowych (jedna próba) i tamowanie masywnego krwotoku zewnętrznego.

medycyna-katastrof

Reguła organizacji transportu opisana w lekcji: na miejscu wykonujesz tyle stabilizacji, ile trzeba, by bezpiecznie ruszyć (stay and play), a potem ruszasz i kontynuujesz leczenie oraz monitorowanie już w jadącej karetce (load and go). Maksimum stabilizacji wykonujesz, zanim zamkniesz drzwi, bo w jadącej karetce każda czynność jest trudniejsza i bardziej ryzykowna.

transport-medyczny

Zawał serca z uniesieniem odcinka ST w EKG. Kryterium rozpoznania: uniesienie ST ≥1 mm w co najmniej 2 sąsiednich odprowadzeniach (≥2 mm w V1–V3). Prehospitalne rozpoznanie STEMI pozwala aktywować pracownię hemodynamiki z pominięciem SOR i skrócić czas do reperfuzji.

ekg

Postać OZW z uniesieniem odcinka ST w EKG (lub świeżym LBBB) i dodatnią troponiną. Wymaga natychmiastowej reperfuzji — pierwotnej PCI z aktywacją pracowni hemodynamiki już z terenu.

kardiologia

Rodzaj stentu wieńcowego uwalniającego lek, który wymaga dłuższej podwójnej terapii przeciwpłytkowej (12 miesięcy lub więcej).

jezyk-medyczny

Zniszczenie wszystkich form drobnoustrojów, łącznie z przetrwalnikami (najczęściej parą wodną pod ciśnieniem — w autoklawie). Wymagana dla narzędzi przenikających przez skórę lub błony śluzowe; w terenie zastępuje ją sprzęt jednorazowy.

kontrola-zakazen

Dwa różne stężenia adrenaliny: 1:1000 = 1 mg/mL, podawane im w anafilaksji (0,5 mg = 0,5 mL); 1:10 000 = 0,1 mg/mL, podawane iv w NZK (1 mg = 10 mL). Pomylenie stężeń i drogi podania to klasyczny błąd śmiertelny.

farmakologia-dawkowanie

Postępujące usztywnienie mięśni wskutek zmian biochemicznych po śmierci. Zaczyna się zwykle po 2–4 godzinach od mięśni twarzy i żuchwy, obejmuje stopniowo całe ciało, osiąga pełnię po kilkunastu godzinach, a następnie ustępuje. Jest znamieniem śmierci pewnym.

medycyna-sadowa

Stożek rdzeniowy (conus medullaris) — końcowy odcinek rdzenia kręgowego. Rdzeń kończy się na poziomie L1-L2; poniżej w kanale kręgowym biegnie już tylko ogon koński (cauda equina).

anatomia

Traumatyczny stres (CIS) — stres wywołany pojedynczym krytycznym wydarzeniem przekraczającym zasoby radzenia sobie (np. zgon dziecka, masakra MCI, własne narażenie na śmierć). Wymaga debriefingu, ewentualnie CISD lub terapii.

zdrowie-psychiczne

Stridor — nieprawidłowy, niepokojący dźwięk oddechowy będący oznaką niedrożności dróg oddechowych związanej z obrzękiem lub ciałem obcym; oceniany (obok chrapania i gulgotania) na etapie badania drożności dróg oddechowych (A).

medycyna-ratunkowa

Stan naśladujący udar mózgu — daje objawy nieodróżnialne od udaru, takie jak niedowład połowiczy i zaburzenia mowy. Hipoglikemia jest klasycznym przykładem, dlatego u pacjenta z objawami udaru zawsze trzeba zmierzyć glikemię.

choroby-wewnetrzne

Formalne stwierdzenie śmierci wraz z wystawieniem karty zgonu — kompetencja lekarza, a nie ratownika. Ratownik jedynie rozpoznaje znamiona śmierci pewne i odstępuje od RKO, natomiast dalsze formalności (stwierdzenie zgonu, karta zgonu) prowadzi lekarz.

medycyna-sadowa

Przypisanie osobie negatywnej etykiety, która przesłania jej całą tożsamość (np. „to tylko ćpun”, „menel”, „wariat”). Ma realne skutki zdrowotne — napiętnowani pacjenci unikają kontaktu ze służbą zdrowia, trafiają później i są gorzej leczeni.

socjologia

Metoda elektrycznej stymulacji serca stosowana w objawowej bradykardii, gdy atropina jest nieskuteczna lub pacjent jest niestabilny. Wlew amin katecholowych może służyć jako pomost do jej wykonania.

kardiologia

Substancja obniżająca napięcie powierzchniowe w pęcherzykach płucnych, dzięki której pęcherzyki różnej wielkości pozostają stabilne i się nie zapadają. Jego niedobór (np. u wcześniaka) prowadzi do zapadania się pęcherzyków i niewydolności oddechowej.

biofizyka

Opór obwodowy (afterload tętniczy) — „ścisk" naczyń. Drugi, obok rzutu serca (CO), składnik ciśnienia tętniczego (BP = CO × SVR).

hemodynamika

Zdolność testu diagnostycznego do prawidłowego rozpoznania osób zdrowych. Test bardzo swoisty rzadko daje fałszywy alarm, dlatego jego wynik dodatni pewnie potwierdza chorobę (mnemotechnika SpPIn: Specific, Positive → rule In).

statystyka-medyczna

Sympatykomimetyki (katecholaminy) – grupa leków pobudzających receptory α i β układu współczulnego. Należą do nich adrenalina, noradrenalina, dopamina i dobutamina; stosuje się je w NZK, anafilaksji, wstrząsie i bradykardii.

farmakologia-krazenie

Czasowa utrata wszystkich funkcji rdzenia poniżej poziomu urazu. To zjawisko neurologiczne, nie krążeniowe — postępowanie jest objawowe. Należy je odróżniać od wstrząsu neurogennego.

patofizjologia

Brama szpitala dla pacjentów w stanie nagłym. Prowadzi segregację medyczną (triage), wstępną diagnostykę i leczenie, a następnie kieruje pacjenta na właściwy oddział lub wypisuje.

ratownictwo-medyczne

Szybka intubacja (RSI, rapid sequence intubation) — technika intubacji u pacjenta z pełnym żołądkiem i ryzykiem zachłyśnięcia (u większości pacjentów w stanie nagłym). Jej istotą jest jednoczesne, szybkie podanie leku nasennego/indukcyjnego (np. etomidat, ketamina) i leku zwiotczającego (np. suksametonium lub rokuronium) oraz intubacja bez wentylacji workiem w okresie bezdechu.

intensywna-terapia

Sposób wydobycia stosowany zamiast KED, gdy stan pacjenta jest niestabilny lub zagraża życiu. Wykonuje się je z ręczną stabilizacją osi.

traumatologia

Giętka szyna drabinkowa do unieruchamiania kończyn górnych i dolnych, którą można dowolnie dogiąć. Wymaga wymoszczenia i modelowania na zdrowej kończynie.

traumatologia

Współzależny zespół trzech zaburzeń w urazie: hipotermia, kwasica metaboliczna i koagulopatia. Każdy z tych elementów pogarsza dwa pozostałe (pacjent wychłodzony gorzej krzepnie, pacjent z koagulopatią bardziej krwawi, pacjent z kwasicą szybciej się wychładza), dlatego aktywna ochrona przed hipotermią (folia NRC, koc termiczny, ogrzana przestrzeń ambulansu) jest elementem leczenia, a nie komfortu.

kpp

Średnie ciśnienie tętnicze (Mean Arterial Pressure); cel >65 mmHg w sepsie i wstrząsie. MAP <65 mmHg oznacza, że narządy nie są perfundowane — wartość docelowa w stabilizacji wstrząsu.

jezyk-medyczny

Wyposażenie ochronne dobierane do drogi szerzenia zakażenia. Rękawiczki to minimum przy każdym kontakcie; przy ryzyku rozprysku krwi dokłada się ochronę oczu/twarzy i fartuch, przy drodze kropelkowej maskę chirurgiczną, a przy powietrznej maskę FFP2/FFP3. ŚOI zakłada się przed kontaktem, a zdejmuje ostrożnie, kończąc higieną rąk.

kontrola-zakazen

Śródpiersie środkowe — centralna przestrzeń klatki piersiowej między płucami, tuż za mostkiem, w której leży serce (centralnie, a nie po lewej stronie: ok. 2/3 jego masy znajduje się po lewej stronie linii pośrodkowej, a pozostała część dokładnie pośrodku).

anatomia

Zdolność do trzymania w głowie aktualnego, prawdziwego obrazu tego, co się dzieje. Dzieli się na trzy poziomy: percepcję (zbieranie danych — co się dzieje), rozumienie (nadanie danym znaczenia — co to znaczy) i przewidywanie (projekcja w przyszłość — co będzie dalej); błąd może powstać na każdym z nich.

swiadomosc-sytuacyjna

Dokładniejsza od reguły dziewiątek metoda szacowania powierzchni oparzenia (TBSA) u dzieci, uwzględniająca wiek pacjenta — u dziecka proporcje ciała są inne niż u dorosłego (głowa względnie większa, nogi mniejsze).

oparzenia

Słabnięcie efektu przy powtarzaniu leku (np. spadek odpowiedzi na powtarzany salbutamol).

farmakodynamika

Przyspieszona częstość oddechów powyżej 22 na minutę. Jest wczesnym sygnałem wstrząsu i dekompensacji (często wyprzedza hipotensję) oraz jednym z kryteriów qSOFA.

ocena kliniczna

Ustawowy obowiązek ratownika medycznego ochrony wszelkich informacji uzyskanych w związku z udzielaniem świadczenia zdrowotnego. Naruszenie (np. rozpoznawalny opis pacjenta w mediach społecznościowych) grozi odpowiedzialnością dyscyplinarną, cywilną i karną.

etyka-prawo

Uporządkowanie celów kształcenia w trzy domeny (obszary): poznawczą (wiedza), psychomotoryczną (umiejętności) i afektywną (postawy). Kompetentny ratownik łączy wszystkie trzy, a każdej uczy się inaczej.

dydaktyka-medyczna

Stan, w którym płyn gromadzący się w worku osierdziowym uciska serce i upośledza jego napełnianie. To bezpośrednie zagrożenie życia; w USG widać bezechowy płyn wokół serca i zapadanie prawych jam serca.

radiologia

Nagromadzenie krwi lub płynu w worku osierdziowym, które uciska serce i uniemożliwia jego napełnianie. Nawet niewielka, szybko narastająca ilość (np. przy ranie kłutej serca) wywołuje wstrząs obturacyjny. Klasycznym obrazem jest triada Becka; tego stanu nie odbarcza się igłą do opłucnej — wymaga perikardiocentezy lub operacji w szpitalu.

chirurgia-ratunkowa

Nauka o oznakach śmierci, która dzieli je na znamiona niepewne (orientacyjne) — m.in. bezdech, brak tętna, szerokie źrenice — oraz znamiona pewne — plamy opadowe, stężenie pośmiertne, oziębienie, gnicie. To rozróżnienie jest fundamentem decyzji ratownika: tylko znamiona pewne pozwalają nie podejmować lub odstąpić od RKO, a znamiona niepewne nigdy nie wystarczają.

medycyna-sadowa

Ślad wokół rany postrzałowej widoczny przy strzale z bliska. Wraz z osmaleniem i rąbkiem otarcia stanowi dla śledczych istotną wskazówkę o odległości strzału.

medycyna-sadowa

Odsetek powierzchni ciała objęty oparzeniem. Wg lekcji to druga — obok głębokości — liczba decydująca o losie pacjenta, bo od niej zależy ilość traconych płynów i strategia płynoterapii.

oparzenia

Technika odzyskiwania kontroli w chaotycznej sytuacji: lider ogłasza maksymalnie ~10-sekundową pauzę poznawczą, podczas której zespół nie przerywa działań ratujących życie (uciśnięcia trwają), ale wszyscy synchronizują obraz sytuacji, by lepiej zaplanować kolejne ~10 minut. Pauza dotyczy myślenia i planowania, nie zatrzymania rąk.

zarzadzanie-zespolem

Tętniak (poszerzenie) aorty brzusznej. Klasyczny obraz: pacjent po 60. r.ż. (palacz, z nadciśnieniem), nagły ból brzucha promieniujący do pleców, hipotensja i wyczuwalna pulsująca masa brzuszna. Ryzyko śmierci ok. 80% przed dotarciem do szpitala. Transport bezpośrednio do ośrodka z chirurgią naczyniową, nie do najbliższego SOR.

chirurgia naczyniowa

Tętnica związana z okolicą granicznego unaczynienia rdzenia na poziomie Th12/L1. Th12/L1 to częsty poziom urazów kończących się paraplegią (porażeniem kończyn dolnych).

anatomia

Tętnica biegnąca tuż pod cienką łuską kości skroniowej; jej rozerwanie przy złamaniu skroni jest typową przyczyną krwiaka nadtwardówkowego.

Urazy głowy

Najczęstsze naczynie udaru; jej niedrożność daje typowy obraz: asymetria twarzy + niedowład ramienia + afazja (przy półkuli dominującej).

Neurologia

Tętno oceniane na tętnicy szyjnej wspólnej, w trójkącie szyi przyśrodkowo od mięśnia mostkowo-obojczykowo-sutkowego. Ocenia się je, gdy podejrzewa się zatrzymanie krążenia.

badanie fizykalne

Charakterystyczny zestaw objawów typowy dla danej grupy trucizn. Jego rozpoznanie pozwala zawęzić diagnozę i wybrać leczenie, zanim pozna się dokładną substancję. Kluczem do różnicowania toksydromów są źrenice, skóra, tętno, oddech i stan świadomości.

toksykologia-kliniczna

Toksydrom wywołany m.in. przez atropinę, leki przeciwhistaminowe, TLPD i bieluń. Cechują go szerokie źrenice (mydriaza), sucha, gorąca i czerwona skóra bez potu, tachykardia, splątanie, gorączka i zatrzymanie moczu. Od sympatykomimetycznego odróżnia go brak potliwości (skóra sucha).

toksykologia-kliniczna

Toksydrom wywołany m.in. przez związki fosforoorganiczne (FOS), karbaminiany i niektóre grzyby. Cechują go zwężone źrenice (mioza), mokra skóra ze ślinotokiem, łzawieniem i poceniem, bradykardia oraz bronchorrhea (obraz DUMBELS/SLUDGE).

toksykologia-kliniczna

Toksydrom wywołany opioidami (morfina, heroina, fentanyl, metadon). Klasyczna triada to śpiączka, depresja oddechowa (bradypnoe <10/min) i szpilkowate źrenice (mioza). Leczeniem ratującym życie jest wentylacja/tlenoterapia oraz miareczkowany nalokson.

toksykologia-kliniczna

Toksydrom wywołany m.in. przez amfetaminę, kokainę, MDMA i efedrynę. Cechują go szerokie źrenice (mydriaza), obfite pocenie (mokra skóra), tachykardia, tachypnoe, nadciśnienie, pobudzenie, hipertermia i drgawki. Od antycholinergicznego różni go potliwość.

toksykologia-kliniczna

Seria zdjec rentgenowskich laczonych w przekroje. Daje najwiecej informacji o urazach wielonarzadowych, ale wiaze sie z najwyzsza dawka promieniowania i wymaga transportu do pracowni, dlatego jest badaniem pacjenta ustabilizowanego.

radiologia

Polski system segregacji szpitalnej (Tryb Obsługi Pacjenta w Szpitalnym Oddziale Ratunkowym) z pięcioma kategoriami pilności i przypisanymi maksymalnymi czasami oczekiwania — od czerwonej (natychmiastowej, 0 min), przez pomarańczową, żółtą i zieloną, do niebieskiej (niepilnej, do ok. 240 min).

medycyna-ratunkowa

Groźna arytmia komorowa, której sprzyja wydłużenie odstępu QT; w tej lekcji wymieniana jako powikłanie hipokaliemii (obok spłaszczenia załamka T, obniżenia ST i pojawienia się fali U w EKG).

kardiologia

Przewóz pacjenta ze szpitala do szpitala, który rządzi się innymi prawami niż wyjazd do zdarzenia. Pacjent jest już wstępnie zdiagnozowany i zaopatrzony, ale często bardziej obciążony sprzętem (respirator, pompy infuzyjne, dreny, cewniki), a Twoim zadaniem jest kontynuacja leczenia w ruchu — co wymaga rzetelnego przejęcia pacjenta i sprzętu od zespołu wysyłającego.

transport-medyczny

Klasyczna triada objawów tamponady serca: hipotensja (upośledzone napełnianie serca obniża rzut serca), ciche/głuche tony serca (płyn w osierdziu tłumi dźwięki) oraz poszerzone żyły szyjne (utrudniony powrót żylny). W tamponadzie szmery oddechowe są zwykle obecne obustronnie.

chirurgia-ratunkowa

Nadciśnienie + bradykardia + nieregularny oddech — późny, alarmowy objaw narastającego ciśnienia śródczaszkowego.

Neurologia

Współwystępowanie hipotermii, kwasicy i koagulopatii u pacjenta urazowego, gdzie każdy element nasila pozostałe. Hipotermia upośledza krzepnięcie już przy ok. 33°C, dlatego pacjentowi urazowemu zakłada się folię termoizolacyjną niezależnie od pogody.

medycyna urazowa

Śmiertelna triada u pacjenta urazowego, na którą składają się trzy zaburzenia: hipotermia, kwasica i koagulopatia; hipotermia nasila zaburzenia krzepnięcia.

medycyna-ratunkowa

Klasyczna triada zatrucia opioidami: śpiączka, depresja oddechowa i szpilkowate źrenice. Bezpośrednim zabójcą jest hipowentylacja, dlatego priorytetem są drogi oddechowe i wentylacja/tlen.

toksykologia-kliniczna

Segregacja (triage) — prawidłowa segregacja i priorytetyzacja poszkodowanych w zdarzeniu mnogim lub masowym, np. metodą START. Na stacji MCR egzaminator ocenia bezpieczeństwo, ocenę sceny oraz prawidłowość segregacji.

segregacja

Segregacja (triage) stosowana w zdarzeniu mnogim/masowym, gdy brakuje zasobów; jej celem jest skierowanie pomocy do poszkodowanych z największą szansą przeżycia — 4 kategorie, w tym czarna. W odróżnieniu od triage szpitalnego (TOPSOR/ESI), który porządkuje kolejność w normalnej pracy oddziału, gdzie zasobów co do zasady nie brakuje.

praktyki-szor

Wewnątrznaczyniowe usunięcie skrzepliny w udarze niedokrwiennym z zamknięcia dużego naczynia mózgowego; okno terapeutyczne sięga zwykle 6 godzin, a u wybranych pacjentów — po kwalifikacji obrazowej (perfuzja) — nawet do 24 godzin.

leczenie-udaru

Leczenie udaru niedokrwiennego dostępne na oddziale udarowym, które można zastosować do ok. 4,5 h od początku objawów. Dlatego kluczowe jest ustalenie i przekazanie dokładnego czasu wystąpienia pierwszych objawów.

transport-medyczny

Metoda reperfuzji w udarze niedokrwiennym polegająca na dożylnym podaniu leku fibrynolitycznego (np. alteplazy/tenekteplazy), skuteczna w oknie do 4,5 godziny od wystąpienia objawów.

leczenie-udaru

Białko uwalniane przy martwicy kardiomiocytów; najczulszy i najswoistszy marker zawału serca. Rośnie zwykle z opóźnieniem 3-6 h od początku niedokrwienia, dlatego oznacza się ją seryjnie (z oceną dynamiki), a jej podwyższenie nie zawsze oznacza zawał — rośnie też m.in. w zatorowości płucnej, sepsie i niewydolności nerek.

biochemia

Szybka, bezdotykowa ocena dziecka „z progu” oparta na trzech elementach: wyglądzie (napięcie, kontakt, płacz), pracy oddechowej (zaciąganie, dźwięki) oraz krążeniu skórnym (kolor, marmurkowatość). Pozwala ocenić, czy mały pacjent jest stabilny, czy krytyczny, jeszcze zanim się do niego podejdzie; przyspiesza priorytetyzację, ale nie zastępuje ABCDE.

medycyna-ratunkowa

Postać hipertermii, w której ośrodek termoregulacji działa prawidłowo, ale jest przeciążony (wysiłek + upał) i nie nadąża z oddawaniem ciepła. Leki przeciwgorączkowe są nieskuteczne — konieczne jest fizyczne chłodzenie (kąpiel, lód, pakiety).

medycyna ratunkowa

Rzadszy typ udaru (ok. 15–20%) polegający na pęknięciu naczynia i wynaczynieniu krwi do mózgu lub przestrzeni podpajęczynówkowej.

neurologia-ratunkowa

Najczęstszy typ udaru (ok. 80–85% przypadków), powstający przez zamknięcie tętnicy mózgowej — najczęściej przez zakrzep lub zator.

neurologia-ratunkowa

Wyczuwalne dłonią uderzenie serca w okolicy koniuszka (V lewe międzyżebrze w linii środkowoobojczykowej). Przesunięte w bok i w dół stanowi klasyczny sygnał powiększenia serca.

badanie fizykalne

Jeden z mechanizmów kompensacyjnych niewydolności serca — powoduje retencję sodu i wody (wzrost preload) oraz skurcz naczyń (wzrost ciśnienia). Krótkoterminowo podnosi ciśnienie, ale długoterminowo prowadzi do przeciążenia objętościowego, obrzęków i wzrostu afterload.

patofizjologia

Mechanizm regulacji, w którym spadek ciśnienia lub przepływu nerkowego uruchamia reninę → angiotensynę II (skurcz naczyń) → aldosteron (zatrzymanie Na⁺ i wody, wydalanie K⁺). To kluczowy mechanizm kompensacji wstrząsu i cel wielu leków hipotensyjnych.

fizjologia

Umiejętności inne niż wiedza medyczna — komunikacja, przywództwo, świadomość sytuacyjna, podejmowanie decyzji i praca zespołowa — które obok kompetencji technicznej decydują o jakości resuscytacji. ERC podkreśla, że jakość RKO zależy nie tylko od poprawnych uciśnięć i leków, ale właśnie od tych czynników.

zarzadzanie-zespolem

Forma przymusu bezpośredniego polegająca na dłuższym obezwładnieniu pacjenta pasami lub uchwytami, stosowana przy transporcie agresywnego pacjenta, z kontrolą parametrów.

psychiatria-ratunkowa

Prosty, powtarzalny schemat decyzyjny stosowany pod presją: zbierz informacje → rozważ opcje → zdecyduj → działaj → oceń efekt (i wróć na początek, jeśli nie zadziałało). Zapobiega utknięciu w jednej hipotezie i fiksacji.

podejmowanie-decyzji

Łacińska nazwa dwuznaczna: bez dopowiedzenia może oznaczać żołądek (ventriculus gastricus) albo komorę serca (ventriculus cordis). O znaczeniu decyduje kontekst, a pomylenie tych narządów może zmienić decyzję terapeutyczną.

jezyk-medyczny

Miara mówiąca, jak prawdopodobne jest, że zaobserwowana różnica wynika z czystego przypadku, gdyby interwencja w rzeczywistości nie działała. Umownie p < 0,05 uznaje się za wynik istotny statystycznie, co jednak nie oznacza automatycznie istotności klinicznej.

statystyka-medyczna

Cewnik nosowy do niskich, łatwych do dawkowania przepływów tlenu (1–6 L/min, FiO₂ 24–44%). Komfortowe — pacjent może mówić, jeść i pić. Każdy 1 L/min podnosi FiO₂ o około 4%; powyżej 6 L/min tylko wysuszają błonę śluzową bez wzrostu stężenia. Pierwszy wybór w POChP, bo łatwo dawkować mały przepływ.

sprzet-medyczny

Wspomaganie oddechu przez szczelną maskę twarzową, bez wprowadzania rurki do tchawicy. Warunkiem jej zastosowania jest pacjent przytomny, współpracujący i z zachowanymi odruchami obronnymi.

intensywna-terapia

Ta część wentylacji, która naprawdę uczestniczy w wymianie gazowej. Oblicza się ją jako (VT − 150) × RR, odejmując od objętości oddechowej przestrzeń martwą. Płytkie, szybkie oddechy mogą dawać prawidłową wentylację minutową przy mizernej wentylacji pęcherzykowej — dlatego to ją ocenia się klinicznie.

fizjologia

Głośne nazywanie na bieżąco każdej oceny i wykonywanej czynności. Ponieważ na OSCE punktowane są wyłącznie działania obserwowalne, to, czego nie powiesz lub nie pokażesz, dla egzaminatora się nie wydarzyło — dlatego werbalizacja jest obowiązkowa.

egzamin-praktyczny

Środek dekontaminacyjny przewodu pokarmowego podawany doustnie, który wiąże truciznę w świetle przewodu pokarmowego i ogranicza jej wchłanianie. Dawka u dorosłego to zwykle 25–50 g (dzieci ok. 1 g/kg), najlepiej w ciągu 1 godziny od spożycia — później skuteczność szybko spada. Podawać wyłącznie pacjentowi przytomnemu, współpracującemu, z zachowanymi odruchami obronnymi; nie działa na alkohole (etanol, metanol, glikol), metale, żelazo, lit ani substancje żrące.

toksykologia-kliniczna

Przemieszczenie tkanki mózgowej pod wpływem narastającego ciśnienia śródczaszkowego; wgłobienie migdałków móżdżku przez otwór wielki uciska pień mózgu → zatrzymanie oddechu i krążenia.

Neurologia

Laryngoskopia z kamerą na końcu łyżki, która przekazuje obraz głośni na ekran. „Zagląda za róg” i pokazuje krtań nawet wtedy, gdy nie da się ustawić osi w jednej linii, dzięki czemu poprawia skuteczność pierwszej próby i jest cenna w trudnej drodze oddechowej oraz u pacjenta urazowego.

intensywna-terapia

Struktura anatomiczna wyznaczająca granicę między górnym a dolnym odcinkiem przewodu pokarmowego; odpowiada zgięciu dwunastniczo-czczemu. Krwawienie powyżej niej to krwawienie z górnego odcinka, poniżej — z dolnego.

chirurgia-ratunkowa

Uraz klatki piersiowej, w którym przerwanie ciągłości żeber tworzy wiotki segment ściany klatki. Wiąże się z ryzykiem stłuczenia płuca, odmy i niewydolności oddechowej.

traumatologia

Dostęp doszpikowy zakładany u dorosłego w bliższej nasadzie kości piszczelowej (1–2 cm przyśrodkowo i 1 cm poniżej guzowatości piszczeli) lub alternatywnie w bliższej części kości ramiennej. Dostęp z wyboru, gdy w ok. 90 sekund nie udaje się uzyskać wkłucia dożylnego u pacjenta krytycznego.

procedury ratunkowe

Inwazyjna procedura założenia kaniuli do żyły obwodowej; obejmuje wybór żyły i rozmiaru kaniuli, technikę, zabezpieczenie i kontrolę drożności. Praktykant wykonuje ją wyłącznie pod bezpośrednim nadzorem opiekuna.

praktyki-szor

Worek do wentylacji AKTYWNEJ — nie wspomaga oddechu pacjenta, lecz oddycha za niego, więc nie jest tlenoterapią bierną. Stosowany, gdy pacjent nie oddycha, oddycha nieefektywnie (płytko, agonalnie) lub wymaga preoksygenacji przed RSI. Z rezerwuarem i przepływem 15 L/min daje FiO₂ około 95%; u dorosłego wentyluje się 10–12/min do uniesienia klatki.

sprzet-medyczny

Postać wstrząsu w sepsie: cytokiny wywołują uogólnioną wazodylatację, obniżając opór obwodowy, przez co ciśnienie spada mimo prawidłowej pracy serca.

patofizjologia

Wstrząs spowodowany głębokim odwodnieniem i utratą płynów (m.in. przez wielomocz i wymioty). W DKA pacjent bywa tak odwodniony, że rozwija się wstrząs hipowolemiczny, dlatego przedszpitalnie stosuje się płynoterapię krystaloidami.

choroby-wewnetrzne

Typ wstrząsu przebiegający z cechami zastoju (poszerzone żyły szyjne, rzężenia nad polami płucnymi), w którym duży bolus płynów (500–1000 ml) grozi obrzękiem płuc. Dlatego płyny podaje się tu tylko małymi porcjami po 250 ml, z bacznym monitorowaniem osłuchowym; zasada "płyn na wstrząs" nie jest uniwersalna — najpierw trzeba rozpoznać typ wstrząsu.

mcr-plynoterapia

Faza wstrząsu, w której dziecko utrzymuje prawidłowe ciśnienie tętnicze dzięki tachykardii i skurczowi naczyń. Rozpoznaje się ją po tachykardii, wydłużonym nawrocie kapilarnym (>2 s) i chłodnych kończynach mimo „prawidłowego” ciśnienia — dlatego prawidłowe ciśnienie nie wyklucza wstrząsu u dziecka; jego spadek jest objawem późnym, zwiastującym dekompensację.

pediatria-ratunkowa

Wstrząs dystrybucyjny wywołany utratą sympatycznej regulacji naczyń przy urazie na poziomie Th6 i wyżej. Klasycznie: hipotensja, bradykardia oraz ciepła, sucha skóra. Nie leczy się go zalewaniem litrami krystaloidów (grozi obrzękiem płuc), lecz atropiną, ostrożnym płynem i wazopresorem.

patofizjologia

Wstrząs wynikający z mechanicznego ucisku, który utrudnia powrót żylny i napełnianie serca, przez co spada rzut serca. W lekcji rozwija się w odmie prężnej (przesunięte śródpiersie uciska duże naczynia i serce, spada powrót żylny i rzut serca) oraz w tamponadzie serca (krew/płyn w osierdziu uciska serce i uniemożliwia jego napełnianie).

chirurgia-ratunkowa

Krótka zapowiedź poprzedzająca przekazanie złej wiadomości (np. „Mam dla Pani trudne wiadomości”), po której następuje chwila pauzy przygotowująca odbiorcę psychicznie na trudną informację.

psychologia-komunikacja

Skrajna postać sepsy z hipotensją oporną na płyny, wymagająca wazopresorów, z poziomem mleczanów >2 mmol/L; wiąże się ze śmiertelnością około 40%.

stany nagłe

Wczesna faza wstrząsu, w której ciśnienie tętnicze bywa jeszcze prawidłowe mimo już rozwijającego się niedotlenienia — łatwo ją przeoczyć, jeśli ocenia się tylko ciśnienie. Dlatego nie należy czekać na hipotensję, by rozpocząć działanie.

patofizjologia

Korzyści, jakie chory czerpie z samego bycia chorym — np. uwaga, zwolnienie z obowiązków, świadczenia. Przez nie pacjent może nie chcieć zdrowieć i wymykać się roli chorego, co podważa Parsonsowskie założenie, że pacjent zawsze dąży do wyzdrowienia.

socjologia

Odcięcie od systemu ochrony zdrowia objawiające się brakiem adresu, brakiem ubezpieczenia i brakiem lekarza prowadzącego. Dotyczy m.in. osób bezdomnych, uzależnionych i migrantów bez dostępu do POZ, dla których SOR bywa jedynym kontaktem z systemem.

socjologia

Wymiar klatki piersiowej w osi przód–tył, stanowiący punkt odniesienia dla głębokości uciśnięć w RKO. Każde uciśnięcie powinno sięgać co najmniej 1/3 tego wymiaru — co odpowiada w przybliżeniu ~4 cm u niemowlęcia, ~5 cm u dziecka i 5–6 cm u dorosłego.

resuscytacja

Powikłanie dostępu donaczyniowego polegające na przedostaniu się płynu lub leku poza żyłę, objawiające się obrzękiem, bólem i brakiem drożności dostępu; szczególnie groźne przy lekach drażniących.

mcr-dostep-donaczyniowy

Wysunięcie się pętli pępowiny przed część przodującą płodu, zwykle po pęknięciu pęcherza płodowego. Część przodująca uciska wtedy pępowinę o miednicę i odcina dopływ krwi do płodu — to stan bezpośredniego zagrożenia życia dziecka.

ginekologia-poloznictwo

Stan odmienny od zwykłego zmęczenia (można być wyspanym i nadal wypalonym). Christina Maslach opisała triadę objawów: wyczerpanie emocjonalne ('puste baterie'), depersonalizacja (cyniczny, przedmiotowy stosunek do pacjentów) i obniżone poczucie osiągnięć (poczucie bezsilności mimo obiektywnych sukcesów).

zdrowie-psychiczne

Patologiczny wyprost w odpowiedzi ruchowej skali Glasgow, punktowany na 2 punkty.

neurologia-ratunkowa

Rękoczyn udrażniający drogi oddechowe bez odginania głowy, stosowany przy podejrzeniu urazu kręgosłupa szyjnego, wykonywany z ręczną stabilizacją w osi.

mcr-drogi-oddechowe

Praktyczne rekomendacje (np. wytyczne resuscytacji ERC czy zalecenia Medycyny Praktycznej) tworzone przez zespół ekspertów po systematycznym przeglądzie całości dowodów, wraz z oceną siły zalecenia. Nie są tym samym co pojedyncze badanie i to one wyznaczają obowiązujący standard w ZRM.

metodologia-badan

Aktualne wytyczne resuscytacji definiujące parametry nauczane przy BLS/AED: sekwencję 30:2, głębokość i częstość uciśnięć, posługiwanie się AED oraz bezpieczeństwo defibrylacji. Należy je aktualizować przy każdej nowej edycji, by nie utrwalać nieaktualnych schematów.

resuscytacja

Wywiad SAMPLE — wywiad zbierany u pacjenta z zaburzeniami zachowania, obejmujący m.in. przyjmowane leki, choroby przewlekłe (szczególnie cukrzycę), używki, ostatni posiłek oraz okoliczności. Zbierany od pacjenta i świadków; razem z oceną parametrów życiowych buduje obraz pozwalający ocenić, czy pacjent jest psychiatryczny, czy somatyczny z objawami psychicznymi.

badanie-pacjenta

Szybki sposób oszacowania dolnej granicy prawidłowego ciśnienia skurczowego u dziecka powyżej 1. roku życia: 70 + (2 × wiek w latach) mmHg.

pediatria-ratunkowa

Zakażenie przenoszone drogą krwiopochodną, najbardziej zakaźne z trójki WZW B/C i HIV — niesie najwyższe ryzyko zakażenia po pojedynczym zakłuciu. Dostępna jest skuteczna szczepionka (obowiązkowa dla personelu) oraz profilaktyka poekspozycyjna.

biologia-wirusologia

Zakażenie przenoszone drogą krwiopochodną. Nie ma na nie szczepionki, ale dostępne jest skuteczne leczenie przyczynowe; po ekspozycji kluczowe są badania kontrolne.

biologia-wirusologia

Etap resuscytacji, w którym podstawowe RKO przestaje wystarczać, a o przeżyciu decydują szczegóły: czy rytm jest do defibrylacji, kiedy podać adrenalinę i czy znaleziono odwracalną przyczynę. Algorytm prowadzi się w 2-minutowych pętlach.

resuscytacja

Mechanizm hipoksemii polegający na niedopasowaniu wentylacji do ukrwienia — niektóre pęcherzyki są wentylowane, ale nieukrwione, lub odwrotnie. Występuje np. w POChP, astmie i zapaleniu płuc; zwykle dobrze reaguje na podanie tlenu.

patofizjologia

Przedostanie się treści żołądkowej lub śliny do dróg oddechowych. Grozi nieprzytomnemu leżącemu na plecach, dlatego układa się go w pozycji bezpiecznej.

pierwsza-pomoc

Zachowania zdrowotne będące reakcją na pojawienie się objawów: czy pacjent je zauważa, jak je interpretuje i kiedy szuka pomocy. Ich opóźnienie (przeczekiwanie objawów zawału czy udaru) bywa klinicznie zabójcze, dlatego w wywiadzie pyta się wprost 'Od kiedy to trwa?'.

socjologia

Wszystkie działania (lub ich brak) wpływające na zdrowie. Socjologia dzieli je na trzy grupy: prozdrowotne (osoby zdrowej), w chorobie (reakcja na objawy) oraz w roli chorego (działania osoby już uznanej za chorą).

socjologia

Przestrzeń między wątrobą a prawą nerką (okno RUQ w eFAST) — najczęstsze miejsce zbierania się wolnego płynu (krwi) w jamie otrzewnej.

radiologia

Niedrożność dróg oddechowych spowodowana ciałem obcym (FBAO). O przeżyciu decydują sekundy: trzeba szybko ocenić, czy poszkodowany poradzi sobie sam skutecznym kaszlem, czy potrzebuje natychmiastowej interwencji.

pierwsza-pomoc

Zapadalność to liczba nowych zachorowań w danym czasie w populacji. Należy ją odróżnić od chorobowości, która obejmuje liczbę wszystkich chorych — zarówno nowych, jak i wcześniejszych przypadków.

higiena-epidemiologia

Rzadka, ale błyskawicznie zagrażająca życiu przyczyna niedrożności górnych dróg oddechowych (stridor). Dziecko jest toksyczne, z wysoką gorączką, ślinotokiem i trudnością w połykaniu, stłumionym („kluskowatym”) głosem oraz pozycją siedzącą, pochyloną do przodu. Nie wolno kłaść go na plecach ani oglądać/drażnić gardła (szpatułką, wziernikiem), bo można wywołać skurcz i całkowitą niedrożność.

pediatria-ratunkowa

Reguła rozstrzygająca jedną decyzję, gdy jesteś sam: dzwonić po pomoc najpierw czy najpierw uciskać. U dorosłego z NZK pochodzenia kardiogennego najbardziej prawdopodobną przyczyną jest migotanie komór, które leczy defibrylacja — dlatego priorytetem jest natychmiastowe wezwanie pomocy i defibrylacja (call first). U dziecka oraz przy podejrzeniu hipoksji jako przyczyny NZK problemem jest brak tlenu, a nie rytm — dlatego najpierw prowadzi się 1 minutę RKO (dostarcza tlen), a dopiero potem wzywa pomoc (call fast).

resuscytacja

Reguła dokumentacji medycznej mówiąca, że z perspektywy prawnej i klinicznej liczy się to, co zostało zapisane. Czynność lub lek niewpisane do karty traktuje się tak, jakby nie zostały wykonane — brak wpisu (np. dawki leku) grozi m.in. przedawkowaniem przez kolejny zespół i zrywa ciągłość leczenia.

dokumentacja-medyczna

Reguła obowiązująca w głębokiej hipotermii: szerokie źrenice, brak wyczuwalnego tętna i sztywność mogą imitować śmierć, a zatrzymanie krążenia bywa odwracalne. Nie wolno wtedy odstępować od RKO na podstawie znamion niepewnych — należy resuscytować i, jeśli to możliwe, ogrzewać.

ratownictwo

Ocena ukrwienia, czucia i ruchu dystalnie od urazu, wykonywana przed i po założeniu unieruchomienia. Sprawdza się tętno/nawrót kapilarny, czucie oraz możliwość ruchu palcami.

traumatologia

Reguła porządkująca przyczyny krwotoku poporodowego: Tonus (atonia macicy), Tkanki (resztki łożyska), Trauma (urazy/pęknięcia), Trombina (zaburzenia krzepnięcia).

ginekologia-poloznictwo

Reguła mówiąca, że w komunikacji emocjonalnej (a taka jest każda sytuacja ratunkowa) tylko ok. 7% przekazu stanowią słowa, ok. 38% ton głosu, a ok. 55% mimika i mowa ciała. Oznacza to, że pacjent zapamiętuje bardziej to, jak się przy ratowniku czuł, niż co usłyszał.

psychologia-komunikacja

Reguła postępowania na miejscu zdarzenia: dotykać i przemieszczać tylko to, co konieczne do ratowania życia, aby nie zniszczyć śladów. Każdą wymuszoną medycznie zmianę należy zapamiętać, zgłosić policji i odnotować.

medycyna-sadowa

Zasada unieruchamiania kończyny: obejmuje się unieruchomieniem staw powyżej i staw poniżej miejsca złamania kości długiej. Przy złamaniu w obrębie stawu regułę się odwraca — unieruchamia się kości tworzące staw (powyżej i poniżej stawu).

traumatologia

Technika stosowana w badaniach z randomizacją (RCT), którą — wraz z grupą placebo/kontrolną — wykorzystuje się, by wykluczyć efekt sugestii i nastawienie badacza.

metodologia-badan

Zatrucie związkami fosforoorganicznymi (FOS), dające obraz cholinergiczny; leczone wysokimi dawkami atropiny — 2 mg iv, podwajanymi co 3–5 min do uzyskania efektu.

toksykologia

Stan, w którym zwykły pulsoksymetr pokazuje fałszywie prawidłowe SpO2, bo nie odróżnia karboksyhemoglobiny od oksyhemoglobiny — pacjent może mieć "ładne 98%" i jednocześnie być w ciężkim niedotlenieniu. Dlatego przy podejrzeniu zatrucia CO podaje się 100% tlen wysokoprzepływowo niezależnie od odczytu SpO2 i kieruje się obrazem klinicznym.

mcr-tlenoterapia

Zawał obejmujący prawą komorę, często współistniejący ze STEMI ściany dolnej. Prawa komora jest zależna od obciążenia wstępnego, dlatego nitrogliceryna może wywołać gwałtowny, groźny spadek ciśnienia — przy hipotonii jest przeciwwskazana, a w pierwszej kolejności rozważa się płynoterapię.

kardiologia

Zawał z uniesieniem odcinka ST (ST Elevation Myocardial Infarction) — postać ostrego zespołu wieńcowego (OZW). Rozpoznawany po uniesieniu ST ≥1 mm w co najmniej 2 sąsiednich odprowadzeniach EKG. Stan bezpośredniego zagrożenia życia (droga do OHCA) — zawiadom SOR/kateterownię.

jezyk-medyczny

Sterczący ząb (dens axis) kręgu C2 (obrotnika), wokół którego obraca się atlas (C1), a z nim głowa. Złamanie zęba obrotnika to klasyczny uraz wysokoenergetyczny — myśl o nim przy każdym ciężkim urazie głowy i szyi.

anatomia

Izotoniczne krystaloidy zbilansowane (PWE / mleczan Ringera) preferowane jako pierwszy wybór w resuscytacji płynowej i hipowolemii; wybierane nad czyste 0,9% NaCl, którego duże objętości wywołują kwasicę hiperchloremiczną.

mcr-plynoterapia

Błąd wychwycony, zanim dotarł do pacjenta, dzięki czemu nie doszło do szkody (np. zauważenie złej ampułki przed podaniem). Także takie zdarzenie należy zgłaszać, bo uczy system bez wyrządzenia szkody.

bezpieczenstwo-pacjenta

Zdarzenie, w którym brakuje zasobów wobec liczby poszkodowanych; w odróżnieniu od codziennej pracy ZRM (gdzie najwięcej zasobów kieruje się do najciężej rannego) pomoc kieruje się tu do tych, którzy mają największą szansę przeżyć dzięki szybkiej interwencji.

medycyna-katastrof

Szkoda dla pacjenta wynikająca z postępowania medycznego lub jego zaniechania, a nie z naturalnego przebiegu choroby. Nie musi oznaczać czyjejś winy ani błędu — może wynikać z wadliwej organizacji, sprzętu czy komunikacji.

bezpieczenstwo-pacjenta

Ciężkie, w pełni możliwe do uniknięcia zdarzenie (np. operacja niewłaściwej strony ciała).

bezpieczenstwo-pacjenta

Kliniczna ocena, czy pacjent może samodzielnie zdecydować (np. odmówić pomocy). Wymaga czterech warunków: zrozumienia informacji, zachowania jej w pamięci, zważenia argumentów oraz zakomunikowania spójnej decyzji. Znoszą ją m.in. upojenie alkoholowe, intoksykacja, znaczna hipoglikemia, hipoksja i ostre zaburzenia psychiczne — przy wątpliwościach odmowy się nie przyjmuje.

etyka-prawo

Częściowe (połowicze) uszkodzenie rdzenia dające krzyżujący się wzór objawów: paraliż ruchowy jednej kończyny, brak czucia bólu po stronie przeciwnej i zachowane czucie głębokie po tej samej stronie co uszkodzenie.

neurologia

Powikłanie urazu (złamanie, stłuczenie, oparzenie obwodowe), w którym krwiak lub obrzęk podnosi ciśnienie w przedziale mięśniowym otoczonym nieelastyczną powięzią. Powięź się nie rozciąga, więc rosnące ciśnienie odcina ukrwienie nerwów i mięśni, prowadząc do niedokrwienia; rozwija się godzinami po urazie.

traumatologia

Według lekcji jedno z najgroźniejszych powikłań dostępu doszpikowego (IO), wymieniane obok wynaczynienia — pojawia się, gdy igła przebije kość na wylot lub się przemieści, a płyn trafia do tkanek miękkich; dlatego przed pełnym wlewem należy zawsze potwierdzić położenie igły i obserwować kończynę.

mcr-dostep-donaczyniowy

Stan skrajnej hiperglikemii (600–1200+ mg/dL) spowodowany względnym niedoborem insuliny, przebiegający bez istotnej ketozy. Typowy dla starszego pacjenta z cukrzycą typu 2; cechuje go skrajne odwodnienie i splątanie.

diabetologia

Gminny zespół, którego przewodniczącemu przekazuje się wypełniony formularz „Niebieska Karta” w ramach procedury przeciwdziałania przemocy domowej.

przemoc domowa

Zespół ratownictwa medycznego bez lekarza (typ P). Ratownik medyczny ma w nim realną samodzielność i korzysta z niej na każdym wyjeździe.

mcr-podstawy

Zespół udzielający pomocy (medycznych czynności ratunkowych) na miejscu zdarzenia i transportujący pacjenta. Dzieli się na podstawowy (P) — minimum 2 ratowników medycznych lub pielęgniarek — oraz specjalistyczny (S) — minimum 3 osoby, w tym lekarz, o poszerzonym zakresie czynności, obsługujący najcięższe stany.

medycyna-ratunkowa

Podstawowy zespół wyjazdowy — co najmniej 2 osoby uprawnione do medycznych czynności ratunkowych (ratownicy medyczni lub pielęgniarki systemu), bez lekarza. Działa w zakresie uprawnień ratownika i jest najczęstszym zespołem w systemie.

ratownictwo-medyczne

Zespół wyjazdowy liczący co najmniej 3 osoby, w tym lekarza systemu. Może wykonywać pełen zakres czynności, także tych zastrzeżonych dla lekarza.

ratownictwo-medyczne

Zaburzenie rozpoznawane, gdy objawy utrzymują się powyżej 1 miesiąca po wydarzeniu; obejmuje 4 grupy: intruzje (flashbacki, koszmary), unikanie, zmiany nastroju i poznawcze oraz hiperaktywację. Diagnozuje psychiatra lub psychoterapeuta, a leczenie (CBT, EMDR, leki SSRI) jest skuteczne. Dotyka ~10-15% ratowników medycznych.

zdrowie-psychiczne

Od 20. tygodnia ciąży macica u leżącej na wznak kobiety uciska żyłę główną dolną, przez co spada powrót żylny i ciśnienie (zespół żyły głównej dolnej); dlatego ciężarną układa się na lewym boku lub z klinem 15–30° pod prawym biodrem.

fizjologia

Wyposażenie, w które musi być zaopatrzone każde miejsce wykonywania szczepień, zawierające adrenalinę — lek pierwszego rzutu w reakcji anafilaktycznej, umożliwiające natychmiastową interwencję w razie wstrząsu.

higiena-epidemiologia

Patologiczna reakcja zgięciowa w odpowiedzi ruchowej skali Glasgow, punktowana na 3 punkty.

neurologia-ratunkowa

Rodzaj zgody stosowany wobec pacjenta nieprzytomnego w stanie zagrożenia życia: ratownik podejmuje konieczne działanie ratunkowe bez czekania na zgodę i dokumentuje stan pacjenta w karcie. Według lekcji to najczęstsza podstawa działania ratownika.

etyka-prawo

Zgoda wyrażana w zastępstwie pacjenta niezdolnego do samodzielnej decyzji: małoletniego poniżej 16 lat, osoby całkowicie ubezwłasnowolnionej albo pacjenta niezdolnego do świadomej decyzji. Wyraża ją przedstawiciel ustawowy, opiekun faktyczny lub sąd opiekuńczy.

etyka-prawo

Złamanie nasady dalszej kości promieniowej (eponim Colles), typowo po upadku na wyciągniętą, wyprostowaną rękę. Daje charakterystyczną deformację nadgarstka typu "widelec".

traumatologia

Złamanie, w którym istnieje rana łącząca odłamy kostne ze środowiskiem zewnętrznym — stanowi wrota zakażenia i częste źródło istotnego krwawienia. W przeciwieństwie do złamania zamkniętego (skóra nienaruszona) zawsze traktowane jako zagrożone infekcją i osłaniane jałowo.

traumatologia

Oznaki mówiące jedynie o zatrzymaniu funkcji życiowych (brak oddechu, brak tętna, szerokie sztywne źrenice, bladość, wiotkość), które daje też odwracalne zatrzymanie krążenia. Same w sobie nigdy nie uzasadniają niepodejmowania ani odstąpienia od RKO.

medycyna-sadowa

Znamiona potwierdzające śmierć biologiczną w sposób niebudzący wątpliwości — plamy opadowe, stężenie pośmiertne, oziębienie pośmiertne, ewentualnie gnicie. Według lekcji są jedyną podstawą pozwalającą ratownikowi odstąpić od RKO bez konsultacji (obok obrażeń ewidentnie nie do pogodzenia z życiem jako podstawy niepodejmowania resuscytacji).

medycyna-sadowa

Zespół ratownictwa medycznego typu podstawowego liczy co najmniej dwie osoby uprawnione — ratowników medycznych i/lub pielęgniarki systemu — i działa bez lekarza. Kierownikiem jest ratownik medyczny lub pielęgniarka systemu wyznaczona przez dysponenta.

praktyki-zip

Zespół ratownictwa medycznego typu specjalistycznego liczy co najmniej trzy osoby uprawnione, w tym lekarza systemu oraz ratownika medycznego lub pielęgniarkę systemu. Kierownikiem zespołu jest lekarz systemu.

praktyki-zip

Substancje (obok karbaminianów) wywołujące toksydrom cholinergiczny. Podstawowym antidotum w tym zatruciu jest atropina blokująca nadmiar pobudzenia muskarynowego, a w szpitalu dołącza się pralidoksym; konieczna jest też dekontaminacja skóry.

toksykologia-kliniczna

Zwichnięcie to przemieszczenie powierzchni stawowych względem siebie, z utratą prawidłowego kontaktu w stawie — kość jest cała, ale wyskoczyła ze stawu. Postępowanie wstępne u ratownika: unieruchomić w pozycji zastanej i nie nastawiać w warunkach przedszpitalnych.

traumatologia

Sytuacje, w których ratownik może ujawnić chronione informacje: zgoda pacjenta wyrażona świadomie i dobrowolnie; zagrożenie życia lub zdrowia pacjenta bądź osób trzecich, gdy ujawnienie może temu zapobiec; obowiązek wynikający z ustawy, np. zawiadomienie o przestępstwie ściganym z urzędu.

etyka-prawo

Wąskie (szpilkowate) źrenice, które wraz ze śpiączką i depresją oddechową tworzą triadę wskazującą na przedawkowanie opioidów.

neurologia-ratunkowa

Naczynie doprowadzające do wątroby krew z trzewi, zapewniające 75% jej ukrwienia (pozostałe 25% pochodzi z tętnicy wątrobowej). Tak bogate ukrwienie tłumaczy masywny, trudny do zatamowania krwotok przy urazie wątroby.

anatomia